Hiliyaam

Hiliyaam (calaamaddiisa kiimikada waa He) waa curiye kiimikeed oo lambarka atamiga uu yahay 2. Micnaha lambarka atamigu waa tirada borotoonnada ku jira udubka atamka. Hiliyaam wuxuu ka mid yahay kooxda gaasaska dabiiciga ah (noble gases), taas oo ah gaasas aan si fudud ugu falcelin curiyayaasha kale. Xaaladaha caadiga ah wuxuu yahay gaas aan midab, ur ama dhadhan lahayn.

Hiliyaam waa curiyaha labaad ee ugu fudud iyo ugu badan koonka oo dhan, hydrogen ka dib. Inta badan hiliyaamka koonka ku jira wuxuu ka soo jeedaa marxaladihii hore ee koonka iyo isku-darka nukliyeerka ee xiddigaha dhexdooda dhaca. Dhulka dushiisa, hiliyaamku waa yar yahay maxaa yeelay culeyskiisu waa fudud yahay, sidaas darteed cufis-jiidhka Dhulku si buuxda uma hayo, wuxuuna ka baxaa jawiga.

Sifooyinka jireed

Hiliyaam wuxuu leeyahay meel-karkarineedka ugu hooseeya curiyayaasha oo dhan; wuxuu dareere noqdaa oo keliya heerkul aad ugu dhow eber absolute (marka aan wax cadaadis dheeraad ah la marin ma adkaado). Sababtan awgeed waxaa loo isticmaalaa qaboojinta aadka u xoogan ee loo yaqaan cryogenics. Hiliyaamka dareeraha ah wuxuu muujiyaa dabeecad la yiraahdo superfluidity: heerkul aad u hooseeya, dareeruhu wuxuu socdaa isaga oo aan lahayn caqabad-socodeed (viscosity) la taaban karo.

Helitaan iyo soo saarid

Hiliyaamka ganacsiga loo isticmaalo inta badan waxaa laga soo saaraa gaaska dabiiciga ah ee dhulka hoostiisa laga qodo. Meelaha qaar, gaaska dabiiciga ahi wuxuu ku jiraa qadar hiliyaam ah oo la kala saari karo iyada oo la adeegsanayo qaboojin iyo kala-soocid heer-karkarineed ku salaysan. Isha aasaasiga ah ee hiliyaamka dhulka hoostiisa waa suuska (decay) radioactive-ka ah ee curiyayaasha culus sida uranium iyo thorium, kaas oo soo saara walxo alpha ah oo isu beddela atamyo hiliyaam ah.

Isticmaalka

Hiliyaam waxaa loo isticmaalaa buufinta buufinnada iyo dayuuradaha fudud (balloons iyo airships), maxaa yeelay wuu ka fudud yahay hawada, mana gubto sida hydrogen. Waxaa sidoo kale looga faa'iidaystaa qaboojinta birta magnet-ka ee mashiinnada sawirka caafimaadka (MRI), alwaax-alxanka (welding) si loo ilaaliyo meesha la alxanayo, iyo baaritaanka daadashada (leak detection) tubbooyinka. Neefsashada quusayaasha badda qaarkood ayaa lagu daraa hiliyaam si loo yareeyo saamaynta nitrogen-ka cadaadis sarreeya.