Hindusam

Hindusam (Hinduuga) waa diin iyo hab-nololeed ka soo jeeda jasiiradda Hindiya. Ma laha hal aasaase la yaqaan, mana laha hal kitaab keliya oo dhammaan raacayaasha ku wada xiran yihiin. Waxay ka kooban tahay dhowr dariiqo caqiido oo kala duwan, oo isku xira qoraallo hore, caado bulsho iyo cibaado guri iyo macbad ah. Waa mid ka mid ah diimaha ugu raacayaasha badan adduunka, inta badanna waxaa laga helaa Hindiya iyo Neepaal, iyo bulshooyin qurbo-joog ah oo caalamka ku kala firirsan.

Erayga 'Hindu' asalkiisu waa magac juqraafi ah oo la xiriira webiga Sindh (Indus). Dadka dibadda ah ayaa markii hore u adeegsaday dadka deggan aagga. Magaca 'Hindusam' oo diin ahaan loo isticmaalo waxa uu caan noqday qarniyadii dambe, gaar ahaan xilligii gumaysiga Ingiriiska, markii la isku dayay in dariiqooyin kala duwan hal magac hoos loo geeyo.

Qoraallada

Qoraallada waxaa loo qaybiyaa laba nooc oo caadi ah. Shruti ('waxa la maqlay') waxaa ka mid ah Vedas-ka iyo Upanishads-ka, waana kuwa maqaam sare leh. Smriti ('waxa la xasuustay') waxaa ka mid ah sheekooyinka waaweyn sida Mahabharata iyo Ramayana, iyo Puranas-ka iyo qoraallada sharciga. Bhagavad Gita, oo qayb ka ah Mahabharata, waa mid ka mid ah qoraallada ugu badan ee la akhriyo. Luqadda asalka ah ee qoraalladan badankood waa Sanskrit.

Fikradaha aasaasiga ah

Dharma waa waajibaadka iyo habka nolosha ee qofka lagu qiimeeyo. Karma waa in falkasta cawaaqib leeyahay. Samsara waa wareegga dhalasho iyo geeri oo isku celcelinaya. Moksha waa ka bixidda wareeggaas, waana ujeeddada ugu sarreysa dariiqooyin badan. Brahman waa magaca loo bixiyo xaqiiqada guud ee wax walba ka dambeysa, halka atman loola jeedo nafta qofka; dhowr dugsi oo falsafad ah ayaa ku kala duwan sida labadaas ay isugu xiran yihiin.

Ilaahyada iyo cibaadada

Waxaa jira ilaahyo badan oo la caabudo, laakiin dariiqooyin badan waxay u arkaan muuqaallo ka soo baxay hal xaqiiqo. Kooxaha waaweyn waxaa ka mid ah Vaishnavism (Vishnu iyo muuqaalladiisa sida Krishna iyo Rama), Shaivism (Shiva), iyo Shaktism (ilaahadaha, Devi). Cibaadada caadiga ah waxaa lagu magacaabaa puja, waxayna ka dhacdaa guryaha iyo macbadyada. Xajka goobaha muqaddaska ah, sida webiga Ganga, iyo xilliyada iidaha sida Diwali iyo Holi waa qayb muhiim ah oo dhaqanka ka mid ah.

Bulshada iyo taariikhda dambe

Nidaamka varna iyo jaati (oo dibadda lagu magacaabo 'caste') wuxuu qarniyo dheer saameyn ku lahaa habka bulshada ee Hindiya, isaga oo ku xiran shaqo iyo dhalasho. Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad waxaa soo baxay dhaqdhaqaaqyo dib-u-habeyn oo ka horyimid takoorka. Dastuurka Hindiya wuxuu mamnuucay takoorka ku salaysan caste. Sidoo kale waxaa jira siyaasad ku salaysan aqoonsiga Hindu-ga oo la yiraahdo Hindutva, oo ka duwan diinta lafteeda.