Hirgiyo (Falsafadda Istoyikada)

Hirgiyo — oo af Ingiriisi lagu magacaabo Stoicism — waa dugsi falsafadeed oo ka soo bilaabmay Atheenta qiyaastii qarniga saddexaad ka hor Ciise. Aasaasihiisa waxaa loo aaneeyaa Zenon oo ka soo jeeday Kitiyon (jasiiradda Qubrus). Magaca wuxuu ka yimid "stoa", oo macnaheedu yahay tiirar-hoos ama laab-dhismeed furan, meesha uu Zenon dadka wax ku barayay. Dugsigan wuxuu ku sii socday muddo dheer, waxaana laga sii wataa ilaa xilligii Boqortooyada Roomaanka.

Fikradda udub-dhexaadka ah waxay tahay in nolol wanaagsan lagu gaaro marka qofku ku noolaado si la jaanqaadaysa caqliga (logos) iyo dabeecadda adduunka. Hirgiyada waxay kala saareen waxa gacanta qofka ku jira — sida go'aankiisa, qiyimkiisa iyo falkiisa — iyo waxa aan gacantiisa ku jirin, sida caafimaadka, maalka, magaca iyo geerida. Nabad-gelyada maskaxda waxay ka timaadaa in aan wax aan gacanta lagu hayn lagu tiirsanayn.

Qaybaha falsafadda

Hirgiyada waxay falsafadda u kala qaybiyeen saddex: caqli-raadinta (logic), dabeecad-baarista (physics) iyo akhlaaqda (ethics). Waxay saddexdaas u arkeen mid isku xiran: aqoonta hab-fikirka saxda ah waxay caawisaa in adduunka loo fahmo, fahamka adduunkana wuxuu saldhig u yahay go'aanka akhlaaqiga. Dabeecad-baaristooda waxay ku dhisnayd fikradda in adduunku yahay hal jir oo caqli leh oo wax kastaa ku dhex xiran yihiin sabab-silsilad.

Akhlaaqda iyo dareenka

Wanaagga keliya oo dhab ah, sida ay qabeen, waa akhlaaqda fiican (virtue); waxyaalaha kale sida maalka iyo caafimaadku waa "waxyaalo dhexdhexaad" oo laga faa'iidaysan karo laakiin aan qiimaha ugu weyn lahayn. Dareenka xun — sida cadho, cabsi iyo caraf — waxay ku macneeyeen inuu ka yimaado xukun qaldan oo qofku ku sameeyo waxa dhacaya, ee ma aha waxa dhacay laftiisa. Sidaas darteed hab-shaqaynta Hirgiyada waxay ku bilaabatay in xukunka la baaro oo la saxo, ee ma aha in dareenka la joojiyo si aan sabab lahayn. Erayga "apatheia" wuxuu tilmaamayay xasillooni, ma aha dareen-la'aan.

Qoraayaasha caanka ah

Xilligii Roomaanka saddex qof ayaa qoraalladooda badanaa la xusaa: Seneka, oo ahaa qorayaal iyo siyaasi; Epiktetos, oo asal ahaan addoon ahaa oo casharradiisa uu duubay Arrianos; iyo Markus Awreliyus, boqorkii Roomaanka, oo qoray buug gaar-loo-qoran ah oo caadi ahaan loogu yeedho "Waxyaalaha Naftayda" (Meditations). Qoraalladaas ayaa ugu badan kuwa naga soo gaaray, halka qoraallada dugsiga hore ee Zenon iyo Krisippos inta badan ay lumeen oo laga ogaado oo keliya soo-xigasho dadka kale.

Saamaynta dambe

Fikradaha Hirgiyada waxay saameeyeen falsafadda Kiristaanka hore, sharciga dabiiciga, iyo dhaqdhaqaaqyada casriga ah ee daaweynta maskaxda — gaar ahaan habka "cognitive behavioural therapy", oo ku dhisan in fikirka qaldan la kala saaro dareenka. Sannadihii dambe waxaa soo baxay buugaag iyo koorsooyin caan ah oo Hirgiyada u soo bandhigaya hab-nololeed la adeegsan karo, taas oo dhalisay dood ku saabsan inta ka mid ah soo-celinta dhabta ah ee falsafaddii hore.