Hograadka Guud
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
112 luqadood
Hograadka Guud (Ingiriisi: Paleontology) waa cilmiga baara nolosha soo martay dhulka waqtiyadii hore. Cilmigan wuxuu ku tiirsan yahay fosiil — kuwaas oo ah haraaga ama raadadka noolaha hore ee dhagaxyada ku hadhay, sida lafo, ilko, qolof, geedo dhagax noqday, iyo tallaabooyin la daabacay.
Cilmigu wuxuu isku xiraa laba dhinac: bayoolaji (cilmiga noolaha) iyo joolaji (cilmiga dhagaxyada iyo dhulka). Baaraha wuxuu isticmaalaa lakabyada dhagaxa si uu u ogaado kala horreynta waqtiga, isla markaana wuxuu isbarbardhigaa qaab-dhismeedka noolaha hadda nool si uu u fahmo sida noolaha hore u noolaan jireen.
Sida fosiilku u samaysmo
Fosiil badanaa wuxuu samaysmaa marka nooluhu ku aaso carro, ciid ama dhoobo degtay biyaha hoostooda ka hor inta uusan qudhmin. Muddo dheer ka dib, macdanta biyaha ku jirta ayaa beddesha unugyada asalka ah, taasoo ka tagta qaab dhagax ah oo qaab-dhismeedkii asalka ahaa ilaalinaya. Sidaas darteed, noolaha qolofta ama lafta adag leh ayaa aad uga badan fosiilka noolaha jilicsan.
Laamaha
Cilmigu wuxuu u kala baxaa laamo. Mid ayaa diirada saara xayawaanka laf-dhabarta leh, mid kalena xayawaanka aan laf-dhabarka lahayn. Waxaa jira laan ku takhasustay dhirta hore, iyo mid baarta noolaha aad u yar ee oo dhaadhicid microscope u baahan sida faafinta iniinaha (pollen). Laan kale ayaa ka shaqaysa raadadka sida raadka lugta iyo godadka, oo lagu ogaado dhaqanka noolaha halkii uu ka ahaan lahaa qaab-dhismeedkiisa.
Waqtiga iyo qiyaasta da'da
Da'da fosiilka waxaa lagu qiyaasaa laba hab oo isku dhiirri gala. Habka lakabyada wuxuu ku salaysan yahay in lakabka hoose uu ka horreeyo kan kore. Habka kale wuxuu isticmaalaa burburka walxaha shucaaca leh ee dhagaxyada ku jira, kaas oo xisaabtiisu siiso tiro sanado ah. Natiijooyinka labada hab ayaa la isku hagaajiyaa si loo dhiso jaantuska waqtiga joolojiga.
Muhiimadda
Xogta hograadka guud waxay saldhig u tahay fahamka isbeddelka noolaha, waxayna caddayn u tahay xilliyada dabar-goynta baaxadda leh ee noolaha badan lumeen. Sidoo kale, aqoonta lakabyada fosiilka waxaa loo isticmaalaa raadinta kheyraadka dhulka hoostiisa, iyo baaritaanka isbeddelka cimilada ee waqtiyadii hore.