Ibaadinimada

Ibaadinimada (Carabi: الإباضية, al-Ibāḍiyya) waa laan ka mid ah laamaha Islaamka oo ka duwan Sunniga iyo Shiiciga. Waa laanta kaliya ee ilaa maanta sii jirtay oo asalkeeda laga soo raac-raacayo dhaqdhaqaaqyadii Khawaarijta oo ka soo baxay khilaafkii siyaasiga ah ee qarnigii kowaad ee Hijriga. Ibaadiyiintu laftooda badanaa ma aqbalaan in lagu magacaabo Khawaarij, ee waxay isku sheegaan 'ahlu al-dacwa' ama 'al-Muslimuun'.

Maanta Ibaadinimada waa diinta rasmiga ah ee dadka badan ee dalka Cumaan (Oman). Sidoo kale koox yar oo Ibaadi ah ayaa ku nool dooxada Mzab ee Aljeeriya, jasiiradda Jerba ee Tuunisiya, buuraha Nafusa ee Liibiya, iyo Zanzibar (Tanzania) oo xiriir taariikhi ah la lahayd Cumaan.

Asalka taariikhiga

Laanta waxaa magaceeda laga soo qaatay Cabdullaah bin Ibaad, nin ka soo jeeday Basra qarnigii kowaad ee Hijriga. Laakiin culimada Ibaadiyiinta badanaa waxay muhiim uga dhigaan Jaabir bin Zayd, oo ahaa culumo Basra ku noolaa oo aqoontii hore u kala qaybiyay. Basra waxay ahayd xarunta hore ee waxbarashada; halkaas waxaa laga diray koox wax-baray oo loo yaqaannay 'hamalat al-cilm' oo tagay Cumaan, Yaman iyo Waqooyiga Afrika.

Caqiidada iyo fiqiga

Caqiidadu waxay adkeysaa keligeenimada Alle, waxayna diiddaa in Alle sifooyinkiisu jidh ama meel leeyihiin; sidoo kale caqiidada Ibaadi ah waxay diiddaa in Alle mowqifka aakhiro indhaha lagu arki karo — arrin ay kaga duwan tahay caqiidada Sunni-ga badan. Fiqiga Ibaadi waxay isku halleeyaan Quraanka, Sunnada iyo ijtihaadka culimada laanta, iyagoo leh xeer-fiqi u gaar ah oo aan ka mid ahayn madhaahibta afarta Sunni ah. Qaybo badan oo cibaadada ah — salaadda, soonka, xajka — waxay u dhow yihiin waxa laamaha kale ku dhaqmaan, iyadoo faraq yaryar jiraan.

Imaamnimada iyo dhaqanka siyaasiga

Fikirka siyaasiga ee Ibaadinimada ma xidhna qabiil ama nasab gaar ah: imaamku waxaa lagu doortaa cilmi, cadaalad iyo karti, mana laha xuquuq dhaxal ah. Haddii imaamku cadaalada ka baxo, waa la eryi karaa. Taariikh ahaan waxaa jiray dowlado Ibaadi ah, oo ka mid ah imaamnimadii Rustamiyiinta ee Tahert (Waqooyiga Afrika) iyo silsilado imaamnimo oo Cumaan ka jiray ilaa qarniyada dambe. Waxaa kale oo ay leeyihiin fikirka 'masaalik al-diin' — xaalado kala duwan oo bulshadu ku noolaan karto marka awood siyaasi joogto ah la'aan tahay, sida 'kitmaan' (qarsoodi) iyo 'zuhuur' (muuqasho).

Suugaanta iyo waxbarashada

Ibaadiyiintu waxay leeyihiin taxane hadees iyo fiqi ah oo u gaar ah; buugga 'al-Jaamic al-saxiix' (oo sidoo kale loo yaqaan Musnad al-Rabiic bin Xabiib) waa mid ka mid ah kuwa ugu muhiimsan. Waqooyiga Afrika waxaa lagu dhaqmaa nidaam waxbarasho iyo maamul bulsho oo qaybo diini leh, sida 'cazzaaba' ee Mzab. Cumaan-na, dowladdu waxay xoogga saartaa dulqaad la laamaha kale iyo diinta guud oo aan laan gaar ah lagu tilmaamin.