Ibn Siinaa

Ibn Siinaa (magaca buuxa: Abuu Cali al-Xuseyn ibn Cabdullaah ibn Siinaa) wuxuu ahaa faylasuuf, dhakhtar, iyo aqoonyahan ku dhashay gobolka Bukhaaraa (maanta Uzbakistaan) qiyaastii sannadkii 980-kii miilaadiga. Wuxuu geeriyooday sannadkii 1037-kii, agagaarka magaalada Hamadaan ee Iiraan. Wuxuu qoraalladiisa badan ku qoray afka Carabiga, oo ahaa afka cilmiga ee waqtigaas, halka qaar yarna uu ku qoray Faarisi.

Reer galbeedka waxaa lagu yaqaannaa magaca 'Avicenna', oo ah qaab Laatiini ah oo ka soo baxay magaciisa. Waxaa loo tixgeliyaa mid ka mid ah dadka ugu saameynta badan taariikhda falsafadda Islaamka, maadaama uu isku dubariday hab-fikireedka Aristotle, dhaqanka Neo-Aflaatuunka, iyo su'aalaha fiqiga Islaamka.

Nolosha iyo shaqada

Aabbihiis wuxuu ahaa sarkaal maamul oo u shaqeeyay dawladdii Saamaaniyiinta. Ibn Siinaa waxaa lagu sheegaa inuu da' yar bilaabay barashada Quraanka, luqadda, xisaabta iyo caafimaadka. Isagoo dhallinyaro ah ayuu bilaabay inuu dawo dadka, waxaana uu la xiriiray boqorro iyo taliyayaal kala duwan oo gobollada Iiraan iyo Aasiya Dhexe. Xilliyo badan wuxuu ahaa dhakhtarka gurriga taliyaha, mararka qaarna wuxuu qabtay jagooyin maamul oo sare. Nolosheedu waxay ahayd mid guuroguuro badan, sababtoo ah isbeddellada siyaasadeed ee dawladihii yaryaraa ee xilligaas.

Al-Qaanuun fi al-Tibb

Buugga ugu caansan waa 'Al-Qaanuun fi al-Tibb' (Sharciga Caafimaadka), oo ah encyclopedia caafimaad oo isku ururisay aqoontii Giriigga (gaar ahaan Galen iyo Hippocrates), tan Hindiya, iyo waaya-aragnimadii dhakhaatiirta Muslimiinta ee ka horreeyay. Buuggu wuxuu u qaybsan yahay shan qaybood oo daboolaya mabaadi'da caafimaadka, dawooyinka fudud, cudurrada xubin gaar ah ku dhaca, cudurrada jidhka oo dhan saameeya, iyo diyaarinta dawooyinka isku dhafan. Tarjumaadda Laatiinka ah waxaa lagu barayay jaamacadaha Yurub muddo dhowr qarni ah, waxayna ka mid ahayd buugaagta caafimaad ee ugu isticmaalka badnaa.

Falsafadda

Qoraalkiisa falsafadeed ee ugu ballaaran waa 'Kitaab al-Shifaa' (Buugga Bogsashada), oo ku saabsan macquulka (mantiq), dabeecadda, xisaabta iyo ilaahiyaadka; wuxuuna qoray kooban oo la yiraahdo 'Kitaab al-Najaat'. Fikradaha lagu xasuusto waxaa ka mid ah kala saarista 'nuxurka' (maahiyya) iyo 'jiritaanka' (wujuud): wax kastoo la abuuray jiritaankiisu wuxuu ku xiran yahay sabab kale, halka jiro hal jiritaan oo lagama maarmaan ah (waajib al-wujuud) oo aan sabab u baahnayn. Sidoo kale wuxuu soo bandhigay tijaabada fikireed ee 'ninka sabbaynaya', oo lagu doodo in qofku is-garan karo xataa haddii dareenkiisa jirku uu joogsado — dood ku saabsan madax-bannaanida nafta.

Saameynta ka dambaysay

Fikradihiisa waxaa dood dheer ka bilaabay culimada Muslimiinta; Al-Ghazaali ayaa buuggiisa 'Tahaafut al-Falaasifa' ku dhaliilay qaybo ka mid ah aragtiyaha falsafadleyda oo uu Ibn Siinaa ku jiray. Dhinaca kale, tarjumaadaha Laatiinka ee qarniyadii 12-aad iyo 13-aad waxay saameeyeen fikirka Yurub, oo ay ku jiraan Thomas Aquinas iyo kuwo kale oo ka hadlay xiriirka jiritaanka iyo nuxurka. Dhaqanka Faarisiga iyo Turkiga, magaciisa waxaa la weeraray jaamacado, isbitaallo iyo hay'ado cilmi.