Ido

Ido (magaca cilmiyeed: Ovis aries) waa xoolo nooc ah oo ka mid ah xayawaanka calool-badan (ruminant) ee cawska cuna. Waa mid ka mid ah noocyada ugu hore ee dadku barbaariyeen. Ido waxaa lala xisaabtamaa hilib, caano, dhogor iyo harag.

Ido waa xoolo raac ah, taas oo ka dhigaysa mid fudud in la kexeeyo oo lagu wado meel keliya. Sababtaas ayaa ka mid ah waxa keenay in reer-guuraaga iyo beeraleyda ay ku fiicnaadaan xoolo-dhaqashada ido. Ido waxay ku badan yihiin Soomaaliya, Jasiiradda Carabta, Afrika, Aasiya, Yurub, Australia iyo New Zealand.

Sifooyinka jireed

Ido waxay leeyihiin jidh dhexdhexaad ah oo ku daboolan dhogor (wool) ama tin adag, sida noocyada la doortay. Cunto ahaan waa cawslay: caws, geed-yar iyo qoolley bur ah ayay cunaan. Calooshu waxay leedahay afar qaybood, waxayna cuntada dib u calaliyaan (calalis) si ay caws-ka adag u burburiyaan. Wiilka waxaa loo yaqaan wan, dheddiga sabeen/ri'da-ido loo yaqaan lax, ilmuhuna waa nayl/baraar.

Barbaarinta iyo taariikhda

Ido waxaa lagu aaminsan yahay in ay ka soo jeedaan ido duurjoogta ah ee Bariga Dhexe iyo Aasiya Dhexe, gaar ahaan noocyada mouflon. Barbaarintooda waxay bilaabatay kumanaan sano ka hor, oo ku dhow xilligii beeraha iyo xoolo-dhaqashada la bilaabay gobolka Bariga Dhexe. Kadib waxay ku faafeen Yurub, Afrika iyo Aasiya iyaga oo la socda socdaalka dadka.

Faa'iidada dhaqaale

Ido waxaa laga helaa hilib, caano (oo mararka qaar farmaajo laga sameeyo), dhogor loo isticmaalo dharka iyo roogag, iyo harag. Soomaaliya iyo waddammada Geeska Afrika, dhoofinta ido nool ee suuqyada Jasiiradda Carabta waa mid ka mid ah ilaha dakhliga ugu waaweyn ee dalxiis-dhaqaale-ka xoolaha. Ido waxay sidoo kale door diimeed iyo dhaqameed leeyihiin, sida allabari iyo martiqaad.

Caafimaad iyo maaraynta

Ido waxay u nugul yihiin cudurro faafa iyo dixiri (gooryaan calool ah), taas oo u baahan tallaal iyo dawo-jeermis-dile joogto ah. Maaraynta waxay ku xidhan tahay biyo, daaq iyo hoy ka dhawrsiiya cimilada kulul ama qabow. Abaaraha iyo yaraanta daaqa waa arrimo ku saameeya tirada ido gobollada oomane.