Ilbaxaysi
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
164 luqadood
Ilbaxaysi (sidoo kale la yiraahdo ilbaximo ama ilbaxnimo) waa eray loo isticmaalo bulsho dad ah oo leh qaab-dhismeed adag: deegaanno magaalo ah, shaqo kala qaybsan, maamul dhexe, iyo caadooyin dhaqan iyo diin la wadaago. Erayga waxaa lagu sharraxaa iyada oo la barbar dhigayo bulshooyinka reer-guuraaga iyo kuwa beeraha yar-yar ee aan lahayn xarumo magaalo iyo dawlad-dhisme.
Cilmi-baarayaasha taariikhda iyo antaroboolojiyada ma ku heshiin sifooyin adag oo lagu qeexo ilbaxaysi. Inta badan waxay tixgeliyaan tilmaamo dhowr ah: cunto dheeraad ah oo beerta laga helo, dad tirada badan oo hal meel ku nool, xirfado kala duwan, canshuur ama ururin badeeco, iyo hab lagu xareysto macluumaadka sida qoraal ama tiro-koob.
Asalka iyo horumarka
Bilowga qaab-dhismeedyada magaalada waxaa lala xiriiriya isbeddelka ka dhashay beerashada iyo xannaanada xoolaha, oo dadku ka tageen guur-guurka joogtada ah. Marka dad badan meel isku yimaadaan, waxaa u baahan yihiin qaab lagu qaybiyo biyaha, dhulka iyo cuntada, taasina waxay keentaa hay'ado maamul. Xarumaha hore ee noocan ah waxaa laga helay dooxooyinka webiyada waaweyn, sida Mesobotamiya, Waadiga Niil, Waadiga Indus iyo Webi Huwang He (Shiinaha).
Astaamaha guud
Astaamaha inta badan la sheego waxaa ka mid ah: (1) magaalooyin ay ku nool yihiin dad aan cunto beeran, oo ku tiirsan wixii kale beeraan; (2) shaqo kala qaybsan, oo qofku hal xirfad ku takhasuso sida bir-tumid, dhis, ama xisaab; (3) maamul iyo sharci lagu maareeyo khilaafka; (4) diin iyo hay'ado caqiido oo awood bulsho leh; (5) farshaxan, dhismayaal waaweyn iyo aqoon la kaydsan. Qoraalku wuxuu si gaar ah muhiim u yahay maxaa yeelay wuu suurta geliyaa in maamul iyo ganacsi ka fog isku xiran.
Isbeddel iyo dumis
Nidaamyada noocan ah ma joogteysnaan. Taariikhda waxay muujineysaa in xarumo waaweyn is-beddeleen ama ay yaraadeen sababo ay ka mid yihiin abaar iyo isbeddel cimilo, dhulka oo cusbo ama nabaad-guur soo gaaray, dagaallo, cudurro faafa, iyo culeys ka yimid nidaamyada canshuurta. Badanaa dumista ma aha mid degdeg ah, ee waa yaraansho tartiib ah oo dadka u kala guuraan qaab nolol kale. Aqoontii, luqaddii iyo diintii waxay badanaa sii socdaan bulshooyinka xigay.