Ilbiriqsi

Ilbiriqsi (calaamaddiisu waa s) waa halbeegga aasaasiga ah ee muddada ku jira Nidaamka Caalamiga ah ee Halbeegyada (SI). Waa cabbirka ugu caansan ee wakhtiga gaaban lagu qiyaaso, waana saldhigga tirooyinka kale ee wakhtiga: 60 ilbiriqsi ayaa daqiiqad ah, 60 daqiiqadna saacad ah, 24 saacna maalin ah.

Ilbiriqsigu ma aha oo kaliya cabbirka wakhtiga; wuxuu kaloo gudaha galaa qeexidda halbeegyo kale oo badan, sida mitirka (oo lagu qeexo masaafada iftiinku ku socdo qayb ka mid ah ilbiriqsi) iyo halbeegyada tamarta iyo hirarka. Sidaas darteed saxnaanta ilbiriqsigu waxay saameyn toos ah ku leedahay saxnaanta cabbiraadaha sayniska guud ahaan.

Asalka magaca iyo qaybinta wakhtiga

Qaybinta saacadda 60 daqiiqadood, daqiiqaddana 60 qaybood, waxay ka soo jeeddaa nidaamka tirinta lixdanka (sexagesimal) ee laga isticmaali jiray Mesobotaamiya hore. Erayga Yurubbiyaanka ah ee 'second' wuxuu ka yimid weedha Laatiinka ah ee macnaheedu yahay 'qaybta labaad ee yar' — taasoo tilmaamaysa in saacadda marka labaad la qaybiyay. Af-Soomaaliga ereyga 'ilbiriqsi' wuxuu asal ahaan tilmaamayaa muddada ilku biriqsado, taas oo ah sawir muujinaya wakhti aad u gaaban.

Qeexidda cirbixiyeenka ee hore

Muddo dheer, ilbiriqsiga waxaa lagu qeexi jiray wareegga Dhulka: waxa uu ahaa mid ka mid ah 86,400 qaybood ee maalinta caadiga ah ee qorraxda. Markii la ogaaday in wareegga Dhulku aanu si buuxda u degganayn — uu si tartiib ah u gaabinayo oo isbeddello yaryar ku yimaadaan — qeexiddaas waxay noqotay mid aan ku filnayn baahiyaha cabbiraadda saxda ah. Xilli dhexdhexaad ah waxaa la isticmaalay qeexid ku saleysan wareegga Dhulka ee Qorraxda (sanadka).

Qeexidda atamiga

Tan iyo dabayaaqadii lixdameeyadii, ilbiriqsiga waxaa lagu qeexaa dhaqdhaqaaqa gudaha atamka. Qeexidda hadda jirta waxay ku saleysan tahay tirada wareegyada shucaaca ka dhasha kala-guur gaar ah oo ka dhex dhaca atamka caesium-133. Marka la tiriyo tiro go'an oo wareegyo ah, waxaa la helayaa hal ilbiriqsi. Saacadaha atamiga ee ku shaqeeya habkan ayaa haatan ah kuwa ugu saxsan, waxaana lagu xisaabiyaa Wakhtiga Caalamiga ah ee Isku-duban (UTC).

Sababtoo ah wareegga Dhulku ma la socdo saacadaha atamiga si sax ah, mararka qaarkood waxaa lagu daraa UTC 'ilbiriqsi dheeraad ah' (leap second) si loo xiro farqiga u dhexeeya wakhtiga atamiga iyo wakhtiga cirbixiyeenka. Arrintan waxay dood ka dhex abuurtay dadka nidaamyada kombiyuutarka iyo isgaarsiinta maamula, waxaana jira qorshayaal lagu joojinayo isticmaalka ilbiriqsiga dheeraadka ah mustaqbalka.