Imaam Axmed Qaasi
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
30 luqadood
Imaam Axmed Qaasi (magaca Carabiga: Axmad bin Ibraahiim al-Qaazi) wuxuu ahaa hoggaamiye ciidan iyo taliye ka soo jeeday Boqortooyada Adal, oo xarunteedu ku taallay bariga Geeska Afrika. Waxaa loo yaqaannay naanaysta 'Guray' (bidixle), kaas oo ku baahay afafka deegaanka iyo taariikhda Yurub sida 'Gran' ama 'Grañ'. Waxa uu caan ku noqday hoggaaminta ololayaal ciidan oo qarnigii 16-aad ka dhacay dhulka Xabashida (Boqortooyada Kirishtaanka ah ee Itoobiya).
Ololeyaashiisa waxay ka mid ahaayeen dagaalladii ugu waaweynaa ee u dhexeeya Adal iyo Boqortooyadii Itoobiya, waxayna soo jiideen faragelin dibadeed: Boortaqiiska (Portuguese) oo taageeray dhinaca Itoobiya, iyo Cusmaaniyiinta (Ottoman) oo qalab iyo rag siisay dhinaca Adal. Sidaas darteed dagaalku wuxuu qayb ka noqday tartankii badda Cas iyo Badweynta Hindiya ee xilligaas.
Asalka iyo soo bixitaanka
Axmed wuxuu ka soo baxay Boqortooyada Adal, oo ahayd dowlad Muslim ah oo xuduudeheedu ka bilaabmaan bariga Itoobiya ilaa xeebaha Soomaalida iyo Jabuuti ee hadda. Xarunta siyaasadeed waxay muddo ahayd magaalada Harar iyo deegaannada ku xeeran. Axmed ma ahayn boqor asal ahaan; wuxuu awood ku helay adeeg ciidan iyo taageero beeleed iyo diimeed, kadibna wuxuu qaatay cinwaanka 'Imaam', taas oo isku dartay hoggaan diimeed iyo mid ciidan. Ciidamadiisu waxay isugu jireen dad Soomaali ah, Harari, Cafar iyo kuwo kale oo deegaanka ah, iyo askar shisheeye oo qandaraas ah.
Ololeyaasha ciidan
Laga bilaabo horraantii qarnigii 16-aad, Axmed wuxuu hoggaamiyay weerarro isdaba joog ah oo lagu galay dhulalka boqortooyada Kirishtaanka ah. Ciidankiisu waxay adeegsadeen fardooley dhaqso badan, iyo weliba hub qorraxeed (qoryo iyo madaafiic) oo laga helay Cusmaaniyiinta, taas oo isbeddel ku keentay habka dagaalka gobolka. Muddo sannado ah wuxuu xukumay qaybo waaweyn oo ka mid ah bartamaha iyo woqooyiga Itoobiya. Boqorka Itoobiya ayaa gargaar ka codsaday Boortaqiiska, kuwaas oo soo diray koox ciidan oo hub qorraxeed sita.
Dagaalladii ugu dambeeyay, Axmed waa la dilay, ciidankiisiina way kala firdheen. Dhimashadiisu waxay keentay in awoodda Adal hoos u dhacdo, boqortooyada Itoobiyana ay dib u qabsato inta badan dhulalkii ka lumay. Guud ahaan, ololeyaasha waxay dhaawac weyn u geysteen labada dhinacba: barakac, burbur dhaqaale, iyo isbeddel dad-degganaansho oo saameeyay socodka beelaha Oromada ee dabadeed.
Ilaha taariikheed
Ilaha ugu muhiimsan ee ku saabsan ololeyaashiisa waxaa ka mid ah buugga Carabiga ah ee 'Futuux al-Xabasha', oo qoray qoraa la socday ciidanka Adal. Dhinaca kale, waxaa jira taariikhyo Ge'ez ah oo ka soo baxay dhinaca boqortooyada Itoobiya, iyo qoraallo Boortaqiis ah oo ay diyaariyeen safiirro iyo askar goobjoog ah. Ilahaas mid walba wuxuu leeyahay dhinac uu u janjeero, sidaas darteedna taariikhyahannadu waa is barbar dhigaan.