Imaaradaha Anaadool

Imaaradaha Anaadool (Turki: Anadolu beylikleri) waa dowlado yaryar oo Turki ah oo ka talinayey qaybo kala duwan ee Anaadool (Aasiya Yar, oo hadda ah Turkiga) laga bilaabo dabayaaqadii qarnigii 13-aad. Mid kastaa waxaa hoggaaminayey 'bey' ama 'amiir', oo ahaa hoggaamiye ciidan iyo dhul haystaa. Nidaamkooda wuxuu ku salaysnaa qabiilo iyo koox-ciidan Turkmaan ah oo galay Anaadool intii lahaa duullaanka Mongooliga iyo ka hor.

Imaaradahan waxay soo baxeen markii awoodda Selju uuqiyiinta Ruum ay yaraatay — gaar ahaan ka dib guuldarrada Köse Dağ (1243) oo Anaadool ka dhigtay dhul canshuur-bixiye Mongool ah. Markii xukunka dhexe daciifay, hoggaamiyeyaasha gobolka waxay awood madax-bannaan yeesheen. Qarniyada 14-aad iyo 15-aad waxay isku dhaceen, isku darsameen, ugu dambeyntii badankood waxaa qaybtii ku darsatay dowladda Cusmaaniyiinta.

Asalka iyo bilowga

Selju uuqiyiinta Ruum waxay xeebaha iyo soohdimaha Anaadool u dhiibi jireen kooxo Turkmaan ah, si ay dhulka u ilaaliyaan oo u ballaariyaan. Kooxahaas waxay heleen dhul, dad iyo dakhli. Markii kantaroolka dhexe uu la'aan noqday, dhiggooda hoggaamiye ayaa naftiisa magac amiir u qaatay, lacag ku duubay magaciisa, oo khudbadda Jimcaha ku sheegtay.

Imaaradaha waaweyn

Kuwa caanka ah waxaa ka mid ahaa Karaman (Konya iyo gudaha bari-dhexe), Germiyan (Kütahya), Aydın iyo Saruhan (galbeedka xeebta Aegean), Menteşe (koonfur-galbeed, oo ku caan baxday badmaaxnimo), Candar/İsfendiyar (xeebta Bahda Madow), Hamid, Dulkadir iyo Ramazan (koonfur-bari), iyo Osmanlı (Cusmaaniyiin) oo bilowday gobolka Bithynia ee waqooyi-galbeed. Karaman ayaa muddo dheer u tartamay Cusmaaniyiinta xilka dhaxal-sugaha Selju uuqiyiinta.

Dhaqaale, dhaqan iyo diin

Imaaradahan waxay taageereen dhismo masaajid, madaris, iyo caween (zawiya) sufi ah. Imaaradii Karaman iyo kuwo kale waxay Turkiga u adeegsadeen luqad maamul iyo suugaan, taas oo qeyb ka ahayd kobcinta Turkigii Anaadool ee qoraalka. Xeebaha, sida Aydın iyo Menteşe, waxay ganacsi iyo weerar badeed ku hayeen jasiiradaha Aegean, iyo heshiisyo ganacsi la sameeyeen magaalo-dowladaha Talyaaniga.

Dhammaadka

Cusmaaniyiinta waxay imaaradaha ku daraan iyagoo isticmaalaya guur, iibsi dhul, iyo ciidan. Weerarkii Timur (1402) ayaa si ku meel gaar ah dib u soo nooleeyay qaar ka mid ah, laakiin qarnigii 15-aad dhammaadkiisa Cusmaaniyiinta waxay dhammaystireen midowga Anaadool; Karaman waxaa lagu daray 1460-yadii, halka Dulkadir iyo Ramazan ay dabadeed ku dhamaadeen.