Imbiraadooriyada Biizantiin

Imbiraadooriyada Biizantiin (waxaa sidoo kale loo yaqaan Imbiraadooriyada Biriizanda) waa magaca taariikhyahannada casriga ah u adeegsadaan qaybta bari ee Imbiraadooriyada Roomaanka, taasoo sii jirtay ka dib markii maamulka Rooma ee galbeedka ku dhammaaday qarnigii shanaad. Xaruntu waxay ahayd Kostantiniyah (hadda Istanbul), magaalo Boqor Kostantiin ku dhistay xeebta Bosphorus. Dadka imbiraadooriyada ku noolaa iyagu isku sheegi jireen Roomaan, luqaddoodii maamulka iyo suugaantana waxay noqotay Giriigga.

Nidaamka dowladda waxaa ka mid ahaa boqor xoog leh, maamul rasmi ah oo warqad iyo canshuur ku shaqeeya, iyo xiriir dhow oo u dhexeeya dowladda iyo Kaniisadda Ortodoks ee bariga. Muddadii jiritaankeeda, imbiraadooriyadu waxay marar badan xuduudaheeda ballaarisay oo mar kale ku dhufatay, waxayna la kulantay dagaallo joogto ah oo Faaris, Carab, Bulgaar, Turkiga Saljuuq iyo dowladaha Latiin ah.

Bilowga iyo magaca

Ereyga "Biizantiin" wuxuu ka yimid Byzantion, magaca hore ee Kostantiniyah, waxaana la isticmaali bilaabay qarniyo ka dib dhammaadka imbiraadooriyada. Sidaas darteed ma jirin xilli ay dadka imbiraadooriyada isugu yeeraan "Biizantiin". Taariikhyahannada ku kala aragti duwan yihiin goorta laga bilaabo taariikhda Biizantiin: qaar waxay ka bilaabaan xilligii Kostantiin (qarnigii afraad), qaar kalena xilligii Yustiniyaan ama Heraklius, markii Giriigga si buuxda u beddelay Laatiinka maamulka.

Sharciga iyo diinta

Xilligii Yustiniyaan (qarnigii lixaad) waxaa la ururiyay sharciyada Roomaanka, urursho taasoo saameyn dheer ku yeelatay nidaamyada sharciga Yurub. Isla xilligaas waxaa la dhisay kaniisadda Hagia Sophia ee Kostantiniyah, oo mudo dheer ahayd bannaan-guriga ugu weyn ee cibaadada. Diinta Masiixiyadda ee bariga waxay noqotay tiir dhexe u ah dhaqanka iyo maamulka; khilaafyada caqiidada, sida murankii sawirrada quduuska (iconoclasm), waxay siyaasadda dhexda ka galeen. Kala-tagga kaniisadaha Rooma iyo Kostantiniyah ee qarnigii kow iyo tobnaad waxay saameyn ku yeelatay xiriirka galbeedka.

Dhaqaalaha iyo dhaqanka

Kostantiniyah waxay ku taallay isgoysyada waddooyinka ganacsiga ee Yurub iyo Aasiya, waxayna canshuuraha ganacsiga iyo beeraha ka dhigtay ilaha maamulka. Lacagta dahabka ah ee imbiraadooriyada muddo dheer waxay ku caan baxday xasilloonida qiimaha. Farshaxanka Biizantiin, gaar ahaan mosaic-yada iyo sawirrada quduuska (icons), waxay saameeyeen kaniisadaha Balkan iyo Ruushka, halkaas oo diinta Ortodoks iyo qorista Kirilik ku faafeen adeegsiga adeegayaasha kaniisadda.

Dhicitaanka

Sannadkii 1204 ciidamada Guuxa Afraad (Fourth Crusade) waxay qabsadeen Kostantiniyah, waxaana la aasaasay dowlado Latiin ah; imbiraadooriyada waxaa dib loo dhisay 1261 laakiin awood yar leh oo dhul kooban leh. Sannadkii 1453 Imbiraadooriyada Cusmaaniyiinta oo Sultan Mehmed II hoggaaminayay ayaa qabsatay Kostantiniyah, taasoo dhammaad u noqotay dowladda Biizantiin. Dhaqanka, sharciga iyo diinta imbiraadooriyada waxay sii jireen kaniisadaha Ortodoks iyo dhaqamada Balkan, Anatoliya iyo Bariga Dhexe.