Inkishaariyiinta

Inkishaariyiinta (Turki: Yeniçeri, macnaheedu "askari cusub"; Carabi: إنكشارية) waxay ahaayeen ciidan lug oo joogto ah oo mushahar la siiyo, kaas oo ka tirsanaa ciidamada gaarka ah ee Sultaanka Cusmaaniyiinta. Waxay ka mid ahaayeen ciidammadii ugu horreeyay ee Yurub iyo Bariga Dhexe ee lagu hayo tababar joogto ah, dhar mideysan iyo nidaam darajooyin, halkii laga soo abaabuli lahaa maleeshiyo waqti ku meel gaar ah oo dagaal kasta la keeno.

Inkishaariyiinta waxay muddo dheer ahaayeen udub-dhexaadka awoodda milateri ee Cusmaaniyiinta, gaar ahaan isticmaalka hubka rasaasta ee dhulka bannaan iyo hareeraynta qalcadaha. Waqti ka dib, waxay noqdeen koox siyaasadeed oo saameyn ku leh doorashada iyo tuurista sultaanada, taasoo horseedday in maamulka dhexe uu isku dayo dib-u-habeyn ku aaddan. Nidaamka waxaa la baabi'iyay qarnigii 19-aad.

Asalka iyo abaabulka

Inkishaariyiinta waxay soo baxeen qarniyadii hore ee Boqortooyada Cusmaaniyiinta. Qayb weyn oo ka mid ah waxaa lagu soo aruurin jiray nidaam la yiraahdo devşirme: dawladdu waxay ka soo qaadan jirtay wiilal ka soo jeeda qoysas Kirishtaan ah oo ku nool gobollada Balkan iyo meelo kale, kadibna waxaa loo beddelan jiray diinta Islaamka, luqadda Turkiga la barin jiray, waxaana lagu tababbari jiray adeegga dawladda. Kuwa ugu karti badan waxay geli jireen shaqooyinka maamulka boqortooyada, inta kalena ciidanka.

Abaabulkoodu wuxuu ku dhisnaa qaybo la yiraahdo orta iyo ocak (girgire). Askartu waxay wadaageen jikada iyo dheriga cuntada, kaas oo astaan u ahaa qaybta; dherigu wuxuu sidoo kale calaamad u ahaa cabashada, maadaama askartu markay maamulka ku diidnaayeen mushahar ama hoggaan ay dherigii afgembiyeen. Waxay ku noolaayeen taako (baraag) magaalada dhexdeeda ku yaal, waxaana lagu dhaqi jiray mushahar bil ah iyo hadiyado sultaanka.

Doorka dagaalka

Inkishaariyiinta waxay ahaayeen ciidan lug oo isticmaala qaansada markii hore, kadibna qoryaha rasaasta. Waxay caadi ahaan xarunta safka dagaalka joogi jireen, agagaarka sultaanka, iyagoo la kaashada fardooleyda iyo madaafiicda. Awooddoodu waxay ku tiirsanayd nidaam tababar iyo amar-fulin, taasoo suurtogelisay in la sameeyo rasaas is-daba-joog ah oo isku duuban.

Isbeddelka iyo joojinta

Muddo ka dib, xayiraadihii ku xiran ahaa xubinimada way debceen: askartii waxay bilaabeen inay guursadaan, ganacsi galaan, oo wiilashooda diiwaanka soo galiyaan. Tirada diiwaanka ku jirta way korodhay iyadoo tayada tababarku hoos u dhacayo, halka mushaharku dhaqaalaha dawladda culays ku noqday. Sidoo kale waxay noqdeen awood siyaasadeed oo ka hor-timaadda isbeddellada ciidan ee dawladdu doonayso. Qarnigii 19-aad, sultaan Maxamuud II wuxuu si xoog ah u baabi'iyay girgirihii Inkishaariyiinta, wuxuuna beddelkooda ku dhisay ciidan cusub oo qaab Yurub ah leh.