Isgaarsiinta

Isgaarsiinta (sidoo kale la yiraahdo isgaadhsiin) waa gudbinta macluumaad — hadal, qoraal, sawir ama xog — laba dhinac ama in ka badan dhexdood, marka masaafo u dhaxeyso. Gudbinta waxay ku dhacdaa calaamado korantada oo silsilado maraya, mowjadaha radiyaha oo hawada dhex maraya, ama iftiin oo fiilooyin quful (fiber optic) dhex maraya.

Nidaam isgaarsiin kasta wuxuu leeyahay saddex qaybood aasaasi ah: dirid (transmitter) oo macluumaadka u beddela calaamad, dariiq (channel) oo calaamadda qaada, iyo qaade (receiver) oo calaamadda dib u beddela macluumaad la fahmi karo. Inta badan nidaamyada casriga ah labada dhinac way wada dirayaan oo wada qaadayaan.

Taariikh kooban

Isgaarsiinta farsamaysan waxay bilaabatay qarnigii 19-aad markii telegraafka korantada la adeegsaday, kaas oo xarfaha u beddelay calaamado gaagaaban iyo dhaadheer (koodhka Morse). Kadib waxaa la sameeyay teleefanka, oo hadalka toos u gudbiyay, iyo radiyaha, oo baahinta bilaa-silsilad suurtogeliyay. Qarnigii 20-aad waxaa lagu daray telefiishanka, dayaxa-gacmeedka isgaarsiinta, iyo teleefanka gacanta. Dabayaaqadii qarnigaas internetka wuxuu noqday dhidibka isku xira nidaamyadan oo dhan.

Analoog iyo dijitaal

Nidaamyada analoog waxay gudbiyaan calaamad si joogto ah beddelaysa oo ku ekaanaysa dhawaaqa asalka ah. Nidaamyada dijitaal waxay macluumaadka u beddelaan lambaro (bits) ka hor gudbinta. Habka dijitaal wuxuu ka adkeysan karaa buuq (noise), waxaa lagu cadaadin karaa (compression) si dariiqa loo badbaadiyo, waxaana lagu dari karaa xisaabaad ku ogaada khaladaadka gudbinta. Sababtaas awgeed, inta badan shabakadaha maanta dijitaal ah ayaa loo beddelay.

Shabakadaha iyo qaab-dhismeedka

Shabakadda isgaarsiinta waxay ka kooban tahay xarumo (nodes) iyo xarigyo isku xira. Xogta waxaa loo kala qaybiyaa xirmooyin yaryar (packets), oo mid kasta wuxuu qaataa cinwaan bar-tilmaameed. Xarumaha kala guurinta (router) ayaa go'aansada dariiqa. Habkan wuxuu suurtogeliyaa in isku dariiq ay wadaagaan isgaarsiin badan isku mar socda. Interneetka wuxuu ku shaqeeyaa qawaaniin heshiis ah (protocol) sida TCP/IP, kuwaas oo u oggolaada shabakado kala duwan inay is-fahmaan.

Maamulka iyo mowjadaha

Sababtoo ah mowjadaha radiyaha waa kheyraad xaddidan, waxaa la qaybiyaa oo la xaddidaa. Dawladaha waxay hay'ado maamul u yeeshaan qaybinta mowjadaha, ruqsadaha shirkadaha adeeg-bixiyeyaasha, iyo heerarka farsamada. Heer caalami, Hay'adda Isgaarsiinta Caalamiga ah (ITU) — oo hoos timaadda Qaramada Midoobay — waxay isku dubbaridka qaybinta mowjadaha iyo heerarka wadaagga ah.