Iskaandhiyaam

Iskaandhiyaam (Scandium, calaamad: Sc) waa curiye kiimikaad oo lambarka atamiga (tirada borotoonada ku jira xudunta atamka) uu yahay 21. Waa bir cad-cirro leh oo fudud, kana mid ah kooxda curiyayaasha loo yaqaan 'transition metals'. Inta badan waxaa lagu daraa curiyayaasha 'rare earth' sababtoo ah wuxuu ku wada dhacaa macdanaha ay ku jiraan lanthanide-yada, sidoo kalena sifooyin kiimikaad oo isku dhow ayuu la wadaagaa yttrium-ka.

Curiyaha uma badna in laga helo meel isku ururtay oo si sahlan looga soo saari karo; halkii, waxaa lagu kala firdhiyay macdano badan oo qadar yar kaga jira. Taasi waxay ka dhigaysaa mid qaali ah oo soo-saarkiisu koobanyahay marka la barbardhigo birta ama alumíniyamka.

Taariikhda helitaanka

Curiyahan waxaa jiritaankiisa lagu saadaaliyay miiska xilliyeed (periodic table) ee Dmitri Mendeleev intii uusan wali la helin; magaca uu u bixiyay curiyaha maqan wuxuu ahaa "eka-boron". Dabadeed qarnigii 19-aad wuxuu Iswiidhish ahaan looga soo saaray macdano Iskandineefiya laga helay, magacana laga bixiyay Scandia oo ah magaca Laatiinka ee Iskandineefiya.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Sc waa bir jilicsan oo cufkeedu hooseeyo, marka hawada lala kulmona waxay yeelataa lakab oksaydh ah oo huwiya dusha, taasoo hoos u dhigaysa daxalka. Xaaladdiisa kiimikaad ee ugu caansan waa +3, isagoo sameeya xeryahay sida oksaydhka Sc₂O₃. Wuxuu ka falceliyaa asiidhyada khafiifka ah isagoo sii daaya haydarojiin.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu muhiimsan waa isku-darka alumíniyam–iskaandhiyaam (Al-Sc alloy), oo xoog iyo adkaysi siiya birta iyadoo culeyska sii fudud. Waxaa loo isticmaalaa qaybo diyaaradeed, qalab ciyaareed sida baaskiil iyo bat, iyo qaybo gaar ah oo warshadeed. Sidoo kale, iskaandhiyaam ayaa laga isticmaalaa nalalka 'metal halide' si ay u soo saaraan iftiin u dhow kan qorraxda, iyo unugyada shidaalka ee 'solid oxide fuel cells' oo lagu xoojiyo zirconia.

Soo saarka

Iskaandhiyaam badanaa waxaa lagu helaa sidii wax-soo-saar dheeraad ah (by-product) marka la sifeynayo uranium, titanium, tungsten ama nikkel-laterite. Suuqa caalamiga ah ee curiyahan aad buu u yar yahay, qiimuhuna wuu isbeddelaa; taasina waa mid ka mid ah waxyaabaha xaddiday in si ballaaran loo isticmaalo isku-darka Al-Sc.