Iskiitsofiriiniya

Iskiitsofiriiniya (Ingiriisi: schizophrenia) waa xaalad caafimaadka maskaxda oo lagu garto isbeddel ku yimaada habka qofku u fikiro, waxa uu u arko duruufaha ku hareeraysan, iyo sida uu dareenkiisa u muujiyo. Qofka qaba wuxuu inta badan la kulmaa maqal ama arag aan xaqiiqo ahayn (hallucination) iyo caqiido adag oo aan sal lahayn (delusion). Hadalka iyo isku-xidhka fikradaha sidoo kale way kala go'i karaan.

Xaaladdu waxay caadi ahaan bilaabmaan da'da dhallinyaronimo iyo qaan-gaadhka dambe, oo ragga inta badan ka hor ka muuqata dumarka. Waa xaalad muddo dheer socota, laakiin heerarka ay ku kala duwan tahay dadka aad bay u kala fog yihiin: qaar waxay soo kabtaan oo shaqo iyo qoys wataan, qaar kalena waxay u baahan yihiin taageero joogto ah.

Calaamadaha

Calaamadaha waxaa badanaa loo kala saaraa laba nooc. Kuwa la yidhaahdo 'firfircoon' (positive) waa waxyaabo cusub oo soo kordha: maqalka codad, caqiidooyin cabsi ama silsilad-shaki ah, iyo hadal aan hab lahayn. Kuwa la yidhaahdo 'yaraaday' (negative) waa yaraanta waxyaabo caadi ah: dareen-la'aan, hadal yaraan, ka fogaansho bulsho, iyo dhimista dan-ka-galinta. Waxaa sidoo kale jira caqabado xagga xusuusta, feejignaanta iyo qorsheynta.

Sababaha iyo khataraha

Ma jirto hal sabab keliya. Cilmi-baadhistu waxay tilmaamaysaa isku-dhafka hidde-sidaha (genetics) iyo arrimo deegaan ah. Qof qaraabo dhow leh oo qaba, khataradiisu way ka sarreysaa. Waxyaabaha kale ee la xidhiidha waxaa ka mid ah dhibaatooyin uurka iyo dhalmada, culays maskaxeed iyo isticmaalka maandooriyeyaasha qaarkood, gaar ahaan kanabiska da' yar.

Baadhitaan iyo daaweyn

Ma jiro baadhitaan dhiig ama sawir maskaxeed oo hal mar go'aan gaadhsiiya. Aqoonyahannada caafimaadka maskaxda waxay ku tiirsanaan wareysi, taariikhda calaamadaha iyo mudada ay socdeen, iyagoo marka hore fogeeya sababo kale sida cudurro jireed ama saamaynta maandooriyeyaasha. Daaweyntu waxay isugu jirtaa dawooyinka antipsychotic, taageero maskaxeed iyo bulsho, tababar shaqo iyo ka qaybgal qoyska. Daryeel hore iyo joogto ah wuxuu badanaa yareeya soo-noqnoqoshada xanuunka.

Bulsho iyo ereyada

Dadka qaba waxay badanaa la kulmaan takoorid iyo fahan-xumo, oo ay ka mid tahay in loo aaneeyo rabshad — halka xaqiiqdu tahay in dadka qaba ay iyagu ka badan yihiin kuwa dhibaato loo geysto. Erey-bixinta Soomaaliyeed ee dhaqameed sida 'waali' way isku daraysaa xaalado kala duwan, taas oo adkeynaysa in la kala saaro noocyada kala duwan ee caafimaadka maskaxda.