Isku dhis (kiimiko)

Isku dhis (af-Ingiriisi: chemical compound) waa walax kiimikaad ah oo ka kooban laba nooc oo curiye (element) ah ama in ka badan, kuwaas oo atamyadoodu ku xidhan yihiin xidhiidh kiimikaad. Saamiga curiyayaasha ku jira isku dhis go'an ma aha mid isbeddelaya: biyuhu had iyo jeer waxay ka kooban yihiin laba atam oo haydarojiin ah iyo hal atam oo oksijiin ah.

Isku dhisku wuxuu ka duwan yahay isku qas (mixture). Isku qas walxaha ku jira way sii hayaan sifooyinkoodii asalka ahaa, waxaana lagu kala saari karaa habab jireed sida shaandhaynta ama uumi-bixinta. Isku dhis se sifooyinkiisu waa cusub yihiin, kalana saarniisuna wuxuu u baahan yahay falcelin kiimikaad.

Xidhiidhka atamyada

Atamyada isku dhis waxay isku hayaan siyaabo kala duwan. Xidhiidhka ayoonigga ah wuxuu ka dhashaa wareejinta elektaroonnada u dhexeeya atam bixiya iyo mid qaata, sida kuwa milixda cuntada. Xidhiidhka kofalantiga ah wuxuu ka dhashaa wadaagga elektaroonnada, sida gaasaska iyo inta badan walxaha noolaha. Waxaa sidoo kale jira xidhiidh birleed oo ka jira alwaaxda birta ah iyo isku dhisyada koordineyshanka ah.

Qaacidada iyo magacaabista

Isku dhis kasta waxaa lagu muujiyaa qaacido kiimikaad oo tilmaamaysa curiyayaasha iyo tirada atamyada. Tusaale ahaan H₂O, CO₂ iyo NaCl. Nidaamka magacaabista caalamiga ah ee IUPAC ayaa xukuma sida loo magacaabo isku dhisyada, si magac kastaa u tilmaamo hal dhismo oo keliya.

Qeybaha waaweyn

Kiimikadu badanaa waxay isku dhisyada u kala qeybisaa kuwa dabiici ah (organic) oo salkoodu yahay kaarboon iyo haydarojiin, iyo kuwa aan dabiici ahayn (inorganic) sida milixyada, oksaydhyada iyo aashitooyinka macdanta. Isku dhisyada dabiiciga ah waxaa ka mid ah karbohaydrayt, borotiin iyo dufan, kuwaas oo aasaas u ah nolosha.