Isku Qaybin
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
Isku qaybin (qaybin) waa mid ka mid ah afarta hawlgal aasaasi ah ee xisaabta, oo ay la wadaagto isu-geyn, ka-jarid iyo isku-dhufasho. Waxay ka jawaabaysaa su'aasha: haddii tiro laga dhigo qaybo siman, mid walba immisa ayay noqonaysaa, ama immisa qayb ayaa ka soo baxaysa? Tusaale, 12 marka loo qaybiyo 4 waxay noqonaysaa 3.
Qaybinta waxaa loo qoraa siyaabo kala duwan: 12 ÷ 4, 12 / 4, ama jajab (fraction) oo la qoro 12 oo 4 ka sarreeya. Tirada la qaybinayo waxaa loo yaqaan qaybsan (dividend), tan lagu qaybinayo waa qaybiye (divisor), natiijadana waa qayb-natiijo (quotient). Haddii qaybintu si buuxda u dhammaystirmi weydo, waxa hadhaa waxaa loo yaqaan hadhaal (remainder).
Xiriirka isku-dhufashada
Qaybin waa hawlgalka rogan ee isku-dhufashada. Haddii a lagu qaybiyo b oo natiijadu tahay c, markaas b lagu dhufto c wuxuu bixinayaa a. Sababtaas, qaybin badanaa lagu hubiyaa isku-dhufasho. Sidoo kale, qaybinta waxaa lagu qeexi karaa isku-dhufasho lagu sameeyo rogaalka (reciprocal) qaybiyaha: a ÷ b waxay la mid tahay a oo lagu dhufto 1/b.
Qaybin eber
Qaybinta lagu sameeyo eber laguma qeexo nidaamyada tirooyinka caadiga ah. Haddii 5 lagu qaybiyo 0, ma jirto tiro oo marka 0 lagu dhufto ay 5 noqonayso, sidaas darteed natiijo ma jirto. Xitaa 0 ÷ 0 waa mid aan go'aan lahayn, waxaana loo yaqaan qaab aan la qeexi karin. Balse 0 marka lagu qaybiyo tiro kale oo aan eber ahayn waa eber.
Hab-dhaqannada qaybinta
Waxbarashada dugsiyada waxaa lagu bartaa habka qaybinta dheer (long division), taasoo tirada loo qaybiyo hal xarafle-xarafle marka laga bilaabo dhinaca bidix. Habab kale waxaa ka mid ah ka-jarid ku celcelis ah iyo qaybinta xisaabta madaxa ee tirooyinka fudud. Kombuyuutarrada iyo xisaabiyeyaasha waxay isticmaalaan algoridhamyo gaar ah oo ku shaqeeya nidaamka labeeye (binary).
Guryaha hawlgalka
Qaybin ma aha mid isbeddel-la'aan ah (commutative): 12 ÷ 4 iyo 4 ÷ 12 ma sinna. Sidoo kale ma aha mid isku-xidhan (associative). Marka tirooyin dhan la qaybiyo, natiijadu had iyo jeer ma noqon tiro dhan; taasi waa mid ka mid ah sababaha loo baahiyay nidaamka tirooyinka jajabka ah iyo tirooyinka sabab-leh (rational numbers).