Iskuqaybin

Iskuqaybin (sidoo kale loo qoro Iskuqeybin) waa mid ka mid ah afarta hawlood ee aasaasiga ah ee xisaabta, oo ay la socdaan isku-darka, kala-jarka iyo isku-dhufashada. Waxay ka jawaabtaa su'aasha: haddii tiro la kala qaybiyo koox siman, mid walba immisa ayuu heli? Ama: tiro yar immisa jeer ayay ku jirtaa tiro weyn?

Calaamadaha caanka ah ee loo isticmaalo waa ÷ (obelus), / (jiirar, oo badanaa lagu isticmaalo kombuyuutarka), iyo qaabka jajabka ee tirada sare lagu qoro tan hoose. Tusaale: 12 ÷ 3 = 4, oo sidoo kale loo qori karo 12/3 = 4.

Qaybaha hawsha

Hawsha iskuqaybinta waxaa ka kooban saddex qeyb oo magac leh. Tirada la kala qaybinayo waxaa la yiraahdaa qaybsanaha (dividend). Tirada lagu qaybinayo waa qaybiyaha (divisor). Natiijada ka soo baxda waa qaybta (quotient). Marka qaybintu aan si buuxda u dhamaan, waxaa hadhaya tiro la yiraahdo hadhaaga (remainder). Tusaale, 13 ÷ 4 waxay siisaa qayb 3 iyo hadhaag 1.

Xiriirka isku-dhufashada

Iskuqaybintu waa hawsha ka soo horjeedda isku-dhufashada. Haddii a ÷ b = c, markaas c × b = a. Xiriirkan ayaa loo isticmaalaa in lagu hubiyo saxnaanta jawaabta. Sidaas darteed, qaybinta tiro aan eber ahayn waxay had iyo jeer leedahay jawaab hal ah oo lagu hubin karo dhufasho.

Qaybinta eber

Tiro lagu qaybiyo eber laguma qeexo xisaabta caadiga ah. Sababtu waa in aan la heli karin tiro c oo c × 0 uu la mid noqdo tiro aan eber ahayn. Haddii qaybsanuhuna eber yahay (0 ÷ 0), jawaabtu ma kala saarna, waana la daayaa. Balse eber lagu qaybiyo tiro aan eber ahayn wuu suurtogal yahay: 0 ÷ 5 = 0.

Sifooyin

Iskuqaybintu ma aha mid beddelan karta (commutative): 8 ÷ 2 ma la mid aha 2 ÷ 8. Sidoo kale ma aha mid isku-urursan (associative). Marka tirooyin sax ah (integers) la qaybiyo, natiijadu had iyo jeer ma noqoto tiro sax ah; taasi waxay keentay in la isticmaalo jajabyada iyo tirooyinka jaantusan (rational numbers). Marka la qaybinayo tirooyin taban, calaamaddu waxay raacdaa xeer: laba tiro oo calaamad isku mid ah leh waxay siiyaan natiijo togan, kuwa kala duwanina natiijo taban.

Habab lagu xisaabiyo

Dugsiyada waxaa lagu barsiiyaa hab la yiraahdo qaybinta dheer (long division), oo lagu qaybiyo tirooyinka waaweyn tallaabo-tallaabo, iyadoo laga bilaabo lambarrada bidixda. Waxaa kale oo jira habab dhaqso ah oo maskaxda lagu sameeyo, sida in la kala jajabiyo tirada. Aaladaha xisaabta iyo kombuyuutarradu waxay isticmaalaan algorithm-yo gudaha ah oo isla natiijada bixiya.

Adeegsi

Iskuqaybinta waxaa loo isticmaalaa xisaabinta celceliska, boqolkiiba, heerarka (sida xawaaraha oo ah masaafo lagu qaybiyo waqti), qiimaha halkii unug, iyo saamiyada. Waa aasaas u ah jajabyada, saamiga, iyo qaybo badan oo xisaabta sare ah.