Isotope

Isotope waa nooc ka mid ah noocyada atam ee curiye kiimikaad keliya. Atam kasta oo isku curiye ah waxay leeyihiin tiro isku mid ah proton (walxaha korantada wanaagsan leh ee ku jira xudunta atamka), balse waxay ku kala duwan yihiin tirada neutron (walxaha korantada la'aan ee sidoo kale xudunta ku jira). Sababtoo ah tirada proton-ka — oo loo yaqaan tirada atamiga — ayaa go'aamisa curiyaha, isotope-yada oo dhan waxay isku meel ku leeyihiin shaxda xilliyeed. Erayga laftiisa waxaa laga soo qaatay Giriigga isos (isku mid) iyo topos (meel).

Isotope waxaa caadi ahaan lagu tilmaamaa magaca curiyaha iyo tirada guud ee walxaha xudunta — sida karbon-12, karbon-13 iyo karbon-14, ama uranium-235 iyo uranium-238. Tiradaas, oo loo yaqaan tirada mass-ka, waa isugeynta proton-ka iyo neutron-ka. Sifooyinka kiimikaad ee isotope-yada isku curiye ah waxay u dhow yihiin inay isku mid noqdaan, maadaama falcelinta kiimikaadka ay ku xiran tahay elektaroonnada. Sifooyinka jireed sida culeyska iyo xasilloonida xudunta ayaa se kala duwan.

Isotope xasilloon iyo mid shucur-sii-deyn ah

Qaar ka mid ah isotope-yada waa xasilloon: xuddunteeda ma burburto muddo la cabbiri karo. Kuwa kale waa shucur-sii-deyn (radioactive), taas oo la macno ah in xuddunta ay iskeed u beddelanto, iyadoo sii deysa fallaadho iyo walxo. Muddada ay u baahan tahay in nus xaddiga isotope-ka la bixiyay ay burburto waxaa loo yaqaan nus-nolol (half-life). Nus-nololku wuxuu ka kala duwan yahay qaybo yar oo ilbiriqsi ilaa balaayiin sano. Curiyeyaasha qaar, sida teknetium iyo uranium, isotope xasilloon ma laha.

Culeyska atamiga iyo qeybta isotope-yada

Culeyska atamiga ee shaxda xilliyeed lagu qoray ma aha culeyska hal atam, ee waa celcelis miisaaman oo ku salaysan qeybta isotope-yada ee dabiiciga ah. Tusaale ahaan, karbon dabiiciga ah wuxuu inta badan ka kooban yahay karbon-12, iyadoo qeyb yar tahay karbon-13 iyo qadar aad u yar oo karbon-14. Kala duwanaanshahan qeybta ayaa sabab u ah in culeyska atamiga ee curiyeyaasha badan aanu noqon tiro dhan.

Isticmaalka

Isotope-yada waxay adeegsi ballaaran leeyihiin. Karbon-14 waxaa loo isticmaalaa cabbiraadda da'da walxaha noolaha ka soo jeeda, halka isotope-yada uranium iyo lead loo isticmaalo cabbiraadda da'da dhagaxyada iyo Dhulka. Caafimaadka dhexdiisa, isotope shucur-sii-deyn ah waxaa loo isticmaalaa sawir-qaadista jirka iyo daaweynta buro. Warshadaha korantada nukliyeerka waxay ku tiirsan yihiin isotope-yada la kala-saaray sida uranium-235. Sayniska jawiga iyo cilmiga biyaha waxay isticmaalaan saamiga isotope-yada hydrogen iyo oxygen si loo raad-raaco socodka biyaha iyo isbeddelka heerkulka hore.

Erey-bixin la xiriirta

Erayga nuclide waxaa loo isticmaalaa nooc kasta oo xudun atam ah oo leh tiro cayiman oo proton iyo neutron. Isobar waa nuclide-yo leh isku tiro mass ah balse curiyeyaal kala duwan; isotone waa kuwa leh isku tiro neutron ah. Isomer nukliyeer waa isku nuclide oo ku jira heer tamar sarreeya oo ku meel gaar ah.