Itaala'aanta maskaxda

Itaala'aanta maskaxda (mental disorder) waa magac guud oo loo isticmaalo xaalado caafimaad oo saameeya sida qofku wax u fikiro, u dareemo, ama u dhaqmo, oo keena dhib la taaban karo dhinaca nolol maalmeedka, shaqada, waxbarashada ama xiriirka bulshada. Xaaladahani way kala duwan yihiin xagga muddada iyo darnaanta: qaar waa kuwo waqti gaaban socda, qaarna dhowr sanadood ama nolosha oo dhan.

Aqoonsiga (diagnosis) wuxuu ku salaysan yahay calaamado la is-raaca iyo muddo la go'aamiyay, ma aha baaritaan shaybaar oo keligiis go'aan gaadhsiiya. Taasi waxay ka dhigan tahay in qeexidda ay ku xidhan tahay hab-qeexeedyo la qoray, oo isbeddela marka cilmi-baadhis cusub la sameeyo.

Nidaamyada kala saarista

Laba nidaam oo caalami ah ayaa inta badan la isticmaalaa. Mid waa ICD (International Classification of Diseases), oo ay soo saarto Hay'adda Caafimaadka Adduunka. Midka kalena waa DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), oo ay daabacdo Ururka Nafsaaniga ee Maraykanka. Labaduba waxay bixiyaan shuruudo la taxay: nooca calaamadaha, tirada loo baahan yahay, iyo muddada ay socdaan.

Noocyada caanka ah

Waxaa ka mid ah welwelka (anxiety), niyad-jabka (depression), xanuunka laba-geesoodka ah ee niyadda (bipolar), schizophrenia, cilladaha cuntada, iyo xaaladaha ka dhasha isticmaalka maandooriyaha. Sidoo kale waxaa jira xaalado horumarka carruurnimada la xidhiidha sida autism iyo ADHD, in kastoo qaar ka mid ah aqoonyahannada ay ka doodaan in loogu yeedho 'kala duwanaansho maskaxeed' halkii 'itaala'aan'.

Sababaha iyo daaweynta

Sharraxaadda hadda caanka ah waxay isku dartaa arrimo hidde-side ah, kuwo bayooloji ah, iyo kuwo deegaan iyo bulsho ah — sida dhibaato hore (trauma), saboolnimo, ama go'doon. Daaweyntu waxay ku kala duwan tahay xaaladda: dawooyin, hab-daaweyn hadal ku saleysan sida CBT, taageero bulsho, iyo isbeddel nololeed. Meelaha adeegga nafsaaniga yar yahay, culeyska badan wuxuu ku dhacaa qoyska.