Itimaal

Itimaal (Ingiriisi: probability) waa qayb ka mid ah xisaabta oo cabbirta inta ay suurtogal tahay in dhacdo gaar ah dhacdo. Itimaalka dhacdo waxaa lagu tilmaamaa tiro u dhaxaysa 0 iyo 1: 0 waxay ka dhigan tahay in dhacdadu aanay dhici karin, 1 waxay ka dhigan tahay in ay hubaal tahay. Waxaa sidoo kale lagu muujin karaa boqolkiiba, tusaale 0.5 oo la mid ah 50%.

Itimaalku wuxuu saldhig u yahay tirakoobka (statistics), caymiska, fiisigiska tirada (quantum physics), barashada mashiinka, iyo go'aan-qaadashada ganacsiga. Marka natiijooyinka aan si buuxda loo saadaalin karin, itimaalku wuxuu bixiyaa qaab xisaabeed lagu qiyaaso khatarta iyo filashada.

Fikradaha aasaasiga ah

Tijaabo (experiment) waa hawl natiijooyinkeedu kala duwan yihiin, sida tuurista lacag-shilin. Meel-natiijeed (sample space) waa dhammaan natiijooyinka suurtogalka ah, tusaale {madax, dabo}. Dhacdo (event) waa koox ka mid ah natiijooyinkaas. Haddii natiijooyinku isku fursad yihiin, itimaalka dhacdo waxaa lagu xisaabiyaa tirada natiijooyinka ku habboon oo la qaybiyo tirada guud ee natiijooyinka.

Xeerarka muhiimka ah

Wadarta itimaalka dhammaan natiijooyinka meel-natiijeedka waa 1. Itimaalka dhacdo aan dhicin (complement) waa 1 laga jaray itimaalka dhacdada. Haddii laba dhacdo aanay wada dhici karin, itimaalka mid ka mid ah waa isku-darka labada itimaal. Haddii labada dhacdo ay madax-bannaan yihiin — mid ma saameeyo kan kale — itimaalka ay labaduba dhacaan waa isku-dhufashada itimaalladooda.

Itimaal shuruudaysan iyo qaaciddada Bayes

Itimaalka shuruudaysan (conditional probability) waa itimaalka dhacdo A marka la ogyahay in dhacdo B dhacday. Qaaciddada Bayes waxay habaysaa sida caqiidada hore (prior) loogu beddelo caqiido cusub (posterior) marka xog cusub la helo. Qaabkan waxaa si weyn loogu isticmaalaa baaritaanka caafimaadka, shaandhaynta fariimaha, iyo nidaamyada garaadka macmalka ah.

Fasiraadaha itimaalka

Waxaa jira laba fasiraad oo waaweyn. Fasiraadda soo-noqoshada (frequentist) waxay itimaalka u aragtaa saamiga soo-noqoshada dhacdada marka tijaabada mar badan la celiyo. Fasiraadda Bayes-ka waxay itimaalka u aragtaa cabbirka kalsoonida qofka ku qaba sheeko, oo isbeddela marka caddayn cusub timaado. Labada qaab isku xeerar xisaabeed ayay isticmaalaan, laakiin macnaha ay siiyaan tirooyinka wuu kala duwan yahay.