Jacayl

Jacayl (sidoo kale loo qoro Jaceyl ama Jecayl) waa dareen iyo xiriir bini'aadmiga oo lagu tilmaamo ku-xidhnaan qoto dheer oo qof ku qabo qof kale, qoys, bulsho ama shay. Erayga waxaa loo isticmaalaa siyaabo kala duwan: jacaylka lammaanaha, jacaylka waalidka iyo ilmaha, saaxiibtinimada, iyo ku-xidhnaanta diinta ama dhulka.

Cilmi-nafsiga iyo falsafadu ma isku raacsana hal qeexid. Qaar waxay u arkaan dareen degdeg ah oo jidhka ka muuqda (wadno-garaac, feejignaan), qaarna waxay u arkaan go'aan joogto ah oo qofku qaato inuu daryeelo qof kale muddo dheer. Qaabab badan oo sharraxaad ah waxay isku daraan labada dhinac: dareenka bilowga ah iyo ballanqaadka sii socda.

Noocyada

Dhaqamada badan waxay kala saaraan noocyo. Falsafadda Giriigii hore waxay isticmaali jirtay ereyo kala duwan: eros (jacayl galmo iyo xiiso leh), philia (saaxiibtinimo iyo is-ixtiraam), storge (jacaylka qoyska), agape (jacayl guud oo aan shuruud lahayn). Afafka kale, oo Af-Soomaaliga ku jiro, badanaa hal eray ayay u isticmaalaan, kadibna siyaaqa ayaa micnaha kala saara: "waan jeclahay" waxay u dhaqmi kartaa qoys, saaxiib, ama lammaane.

Dhinaca cilmiga

Baadhitaanada cilmi-nafsiga waxay inta badan kala saaraan seddex nidaam oo isku xidhan: xiisaha galmada, jacaylka kulul ee bilowga ah, iyo ku-xidhnaanta muddada dheer. Aragtida ku-xidhnaanta (attachment theory) waxay sheegtaa in habka ilmuhu ula xidhiidho daryeelayaashiisa uu saameyn karo sida uu dadka weyn xidhiidhka u dhisto. Bayooloojiyadu waxay ku tilmaantaa hormoonno iyo neuro-kiimikooyin sida oxytocin iyo dopamine, laakiin sharraxaad kiimiko keliya ma koobto macnaha bulsheed ee jacaylka.

Bulshada iyo dhaqanka

Jacaylka lamma ka gooyn karo qaab-dhismeedka bulshada. Guurka, xidhiidhka qoyska, iyo shuruudaha dhaqameed ee doorashada lammaanaha waxay xakameeyaan sida jacayl loo muujiyo. Bulshooyin badan, oo ay ku jiraan kuwa Soomaaliyeed, qoyska iyo qabiilka ayaa door ka qaata heshiisyada guurka, halka suugaanta, gabayada iyo heesuhu ay meel weyn ka siiyaan jacaylka shakhsiga ah. Suugaanta Soomaaliyeed jacaylku waa mid ka mid ah mowduucyada ugu badan ee gabayada iyo heesaha casriga ah.

Diinta iyo falsafadda

Diimaha waaweyn waxay jacayl ka dhigaan qeyb ka mid ah caqiidada: jacaylka Ilaahay, jacaylka dadka kale, iyo naxariista. Falsafaduna waxay su'aal ka keentaa in jacayl yahay dareen keliya iyo in uu yahay ficil akhlaaqeed oo qofku doorto. Falanqaynta casriga ah waxay sidoo kale eegtaa sida suuqa, warbaahinta iyo tignoolajiyada xidhiidhka (barnaamijyada is-barashada) ay u beddeleen habka dadku u bilaabaan xidhiidhada.