Jad

Jad (Faransiis: Tchad, Carabi: تشاد) waa dal ku yaal bartamaha Afrika oo aan bad lahayn. Waxaa xuduud la leh Liibiya woqooyi, Suudaan bari, Jamhuuriyadda Afrika Dhexe koonfur, Kaamaruun iyo Nayjeeriya koonfur-galbeed, iyo Nayjer galbeed. Caasimaddiisu waa N'Djamena, oo ku taal koonfur-galbeedka dalka meel u dhow xadka Kaamaruun.

Magaca dalka wuxuu ka yimid Harada Chad (Lake Chad), oo ah har biyo macaan oo ku taal galbeedka dalka lana wadaago dalal deris ah. Jad wuxuu xornimada ka qaatay Faransiiska sannadkii 1960. Luqadaha rasmiga ah waa Carabiga iyo Faransiiska, halka luqado badan oo maxalli ah lagu hadlo dalka oo dhan.

Juqraafi iyo cimilo

Jad wuxuu u kala baxaa saddex qayb oo cimilo: woqooyiga waa saxaraha Saxaraha oo roob yar helaa, bartamaha waa gobolka Sahel oo geed yar iyo daaq leh, koonfurtana waa aag savanna ah oo roob badan qaata beeraha lagu wado. Buuraha Tibesti ee woqooyi waxay ka mid yihiin meelaha ugu sarreeya Saxaraha. Harada Chad ayaa qarniyadii dambe si weyn u yaraatay, taasoo saameysay kalluumeysiga iyo xoolo-dhaqashada bulshooyinka agagaarkeeda.

Bulsho iyo diin

Dadweynaha Jad waxaa ka kooban qowmiyado badan oo kala duwan, oo ay ka mid yihiin Sara, Kanembu, Zaghawa, Toubou, Arab iyo kuwo kale. Diinta Islaamka ayaa ku badan woqooyiga iyo bartamaha, halka Masiixiyadda iyo caqiidooyinka dhaqameed ay ka jiraan koonfurta. Kala qaybsanaanta u dhaxaysa woqooyi-badiyaa xoolo-dhaqato-iyo koonfur-badiyaa beeraley waxay door ka qaadatay siyaasadda dalka.

Siyaasad iyo dhaqaale

Tan iyo xornimada, Jad wuxuu soo maray dagaallo sokeeye iyo isbeddello xukun oo dhowr jeer ah. Idriss Déby wuxuu talada hayay muddo dheer ilaa 2021; markaas ka dib waxaa hoggaanka la wareegay guddi militari oo uu hoggaaminayay wiilkiisa Mahamat Idriss Déby. Dhaqaalaha wuxuu ku tiirsan yahay beeraha, xoolaha iyo saliidda, taasoo la bilaabay soo saarkeeda horraantii 2000-meeyadii. Cotton-ka (suufka) wuxuu weli yahay dalag muhiim ah oo dibadda loo dhoofiyo.