Jadwalka Curiyayaasha

Jadwalka Curiyayaasha waa qaab shaxeed lagu habeeyo curiyayaasha kiimikada. Curiye kiimiko waa walax ka kooban hal nooc oo atom ah oo isku mid ah tirada borotoonnada ku jira udubka atomka. Jadwalka curiyayaasha waxaa loo kala saaraa sida ay u kordhayso tiradaas borotoonnada, oo loo yaqaan tirada atomiga (atomic number).

Curiyayaasha guryahoodu isku dhow yihiin waxay ku soo noqnoqdaan xilliyo joogto ah marka tirada atomiga la kordhiyo. Xaqiiqadan ayaa loo yaqaan sharciga xilliyaynta (periodicity), waana sababta jadwalka loogu magacaabay 'jadwal xilliyeed'. Jadwalka waxaa loo isticmaalaa in lagu saadaaliyo falcelinta curiyaha, xiriirka uu la sameeyo curiyayaasha kale, iyo qaabka uu u dhisan yahay.

Qaab-dhismeedka jadwalka

Jadwalka waxaa loo qaybiyaa safaf toosan oo la yidhaahdo xilliyo (periods) iyo tiirar taagan oo la yidhaahdo kooxo (groups). Xilli kastaa wuxuu matalaa heer koronto-xiddigeed (electron shell) cusub. Kooxda hal tiir ah waxay isugu keentaa curiyayaal leh tiro isku mid ah oo koronto-xiddigeed ah heerkooda ugu dibadda, taasoo keenta inay guryo kiimiko oo isku dhow yeeshaan. Kooxo caan ah waxaa ka mid ah biraha alkali-ga (koox 1), biraha alkaline earth-ka (koox 2), halogens-ka, iyo gaasaska dabiiciga ah ee aan si fudud u falcelin (noble gases).

Qaybaha weyn

Curiyayaasha waxaa guud ahaan loo kala saaraa biro (metals), aan-biro ahayn (nonmetals), iyo kuwo dhexdhexaad ah (metalloids). Waxaa sidoo kale la kala saaraa 'block' ku salaysan meesha koronto-xiddigeedka ugu dambeeya galay: s-block, p-block, d-block (biraha kala-guurka), iyo f-block. Labada saf ee f-block ee hoosta jadwalka lagu qoro waxaa loo yaqaan lanthanides iyo actinides.

Taariikh

Qaabka casriga ah waxaa asal ahaan la xiriiriyaa saynisyahankii Ruushka ee Dmitri Mendeleev, oo qarnigii 19aad soo bandhigay shax uu curiyayaasha ku habeeyey miisaanka atomiga iyo guryaha soo noqnoqda. Wuxuu meelo bannaan uga tegey curiyayaal aan weli la ogaan, isagoo saadaaliyey guryahooda; markii dambe curiyayaal la helay ayaa buuxiyey meelahaas. Qarnigii 20aad, cilmi-baaris ku saabsan qaab-dhismeedka atomka ayaa muujisay in tirada borotoonnadu tahay saldhigga saxda ah ee kala-saarka, halkii ay ka ahaan lahayd miisaanka atomiga.

Isticmaalka iyo ballaarinta

Jadwalka waa aalad aasaasi ah oo lagu isticmaalo waxbarashada kiimikada, cilmi-baarista, iyo warshadaha. Curiyayaasha ugu culus ee jadwalka waxaa lagu abuuraa shaybaadhyo gaar ah iyagoo la isku dhufanayo udubyada atomka; kuwaas badankood aad bay u degganaansho yar yihiin oo si dhaqso ah u kala baxaan. Hay'adda IUPAC ayaa xaqiijisa aqoonsiga curiyayaasha cusub iyo magacyadooda rasmiga ah.