Jamhuriyadda

Jamhuriyaddu (af-Ingiriisi: republic) waa nooc nidaamka dawladeed oo madaxa dawladdu uu ku yimaado dood iyo doorasho, halkii uu ku iman lahaa dhaxal qoys. Awoodda dawladdu waxay ku salaysan tahay dastuur ama xeerar la qoray, waxaana loo aqoonsadaa in sharcinimadu ka timaaddo dadka deggan dalka, ee aan ka imaanin xaq nasab ah.

Erayga wuxuu asalkiisu ka soo jeedaa Laatiinka 'res publica', oo macnihiisu yahay 'arrinta guud' ama 'hantida dadweynaha'. Sidaas darteed, jamhuriyaddu waxay muujinaysaa fikradda ah in arrimaha dawladdu yihiin arrin dadweyne oo aan lahaansho gaar ah lahayn. Maanta inta badan dawladaha caalamka ayaa magacooda rasmiga ah ku jira erayga jamhuriyad.

Astaamaha aasaasiga ah

Jamhuriyad kasta waxay caadi ahaan leedahay madax dawladeed oo mudo go'an xilka haya, tusaale ahaan madaxweyne. Waxaa jira dastuur qeexaya awoodaha, iyo hay'ado kala duwan sida baarlamaan sharciyada sameeya iyo maxkamado madaxbannaan. Kala qaybinta awoodda ayaa loogu talagalay in aan hal qof ama hal hay'ad awood dhammaystiran haysan.

Noocyada

Jamhuriyadaha waxaa loo kala saaraa siyaabo badan. Jamhuriyadda madaxweyne-hoggaamiyaha ah, madaxweynaha ayaa isku ah madaxa dawladda iyo kan xukuumadda. Jamhuriyadda baarlamaanka ah, madaxweynuhu waxa uu inta badan yahay astaan, halka ra'iisul wasaaruhu maamulo xukuumadda. Waxaa sidoo kale jira nidaamyo isku dhaf ah, iyo jamhuriyado federaal ah oo awoodda u kala qaybsan dawlad dhexe iyo dawlad goboleedyo.

Farqiga u dhexeeya boqortooyada

Farqiga ugu weyn waa sida madaxa dawladdu u yimaado. Boqortooyada, xilku wuxuu ku socdaa dhaxal, badanaana wuxuu yahay mid nolosha ah. Jamhuriyadda, xilku wuxuu ku socdaa doorasho ama dood, wuxuuna leeyahay muddo xaddidan. Boqortooyooyinka dastuuriga ah, boqorku wuxuu leeyahay awood astaan ah oo keliya, taasoo ka dhigaysa in shaqada maalinlaha ah aan aad uga duwanayn mid jamhuuriyadeed.