Jamhuuriyaddii Labaad ee Talyaaniga
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
"Jamhuuriyaddii Labaad" (Talyaani: Seconda Repubblica) waa magac siyaasi iyo suugaaneed oo loo adeegsado xilliga taariikhda Talyaaniga ee bilaabmay bartamihii sannadihii 1990-meeyadii. Waa muddadii ka dambeysay markii nidaamkii xisbiyada oo muddo afartan sano xukumayay ku dhacay baaritaanno musuqmaasuq iyo doorasho isbeddel weyn keentay.
Magacan ma aha mid dastuuri ah. Dastuurkii 1948-kii wali waa kan shaqeeya, mana jirin jamhuuriyad cusub oo sharci ahaan la dhisay. Sidaas darteed, aqoonyahanno badan ayaa ka doodaan in erayga uu ka badan yahay tilmaan qaab-shaqaale (isbeddelka nidaamka xisbiyada iyo habka doorashada) intii uu ahaan lahaa kala-goys dastuuri.
Asalka erayga
Erayga waxaa xoojiyay saddex arrin oo isku dhow. Mid waa baaritaannadii musuqmaasuqa ee loo yaqaan "Tangentopoli" ama "Mani pulite" (gacmo nadiif), kuwaas oo bilaabmay 1992-kii oo dad badan oo hoggaamiyayaal xisbiyo ah maxkamad hor keenay. Labaad waa afti dadweyne oo dhowr jeer la qabtay oo habka doorashada wax ka beddelay, iyada oo laga tanaasulay saamiyeynta buuxda (proportional). Saddexaad waa burburkii ama isbeddelkii xisbiyadii waaweynaa sida Democrazia Cristiana iyo Xisbiga Hantiwadaagga (PSI).
Isbeddelka nidaamka xisbiyada
Xisbiyadii xilligii Dagaalkii Qaboobaa Talyaaniga xukumayay ama kala daateen ama magac cusub qaateen. Xisbigii Kumuunistaha (PCI) horeba, 1991-kii, wuxuu isu beddelay xisbi bidix-dhexe ah, kaas oo mar kale magacyo iyo isbahaysiyo cusub soo maray. Dhinaca kale, waxaa soo shaac baxay ururo cusub oo ku saleysan hoggaan shakhsi ah, warbaahin, iyo ololeyaal doorasho degdeg ah. Sidoo kale xoog badan ayaa u yeeshay xisbiyo gobol-diiran, gaar ahaan waqooyiga.
Habka xukunka iyo isbahaysiyada
Mid ka mid ah astaamaha muddadan waa u dhaqaaqidda nidaam laba-bloog ah: isbahaysi midig-dhexe iyo isbahaysi bidix-dhexe oo xukunka is-dhaafsanaya. Si kastaba, dowladdo badan ayaa dhammaan wakhtigooda ka hor, waxaana marar dhowr ah la dhisay dowlado farsamo-yaqaanno (governi tecnici) oo hoggaamiyayaashoodu aheyn siyaasiyiin doorasho ku yimid. Taasi waxay muujineysaa in xasilloonida dowladeed weli tahay caqabad.
Dood ku saabsan gebagabada
Tan iyo 2010-meeyadii, falanqeeyayaal qaar waxay soo jeediyeen in Jamhuuriyaddii Labaad dhammaatay, iyaga oo tilmaamaya soo bax xisbiyo cusub oo aan ku jirin qaabkii laba-bloog. Qaar kale waxay ku doodaan in nidaamkii dastuuri ah aan is-beddelin, sidaas darteedna aan sax aheyn in la sheegto "Jamhuuriyad Saddexaad". Doodda weli waa mid furan.