Janjeerka dhaqanguurdoonka (Liberalinimo)

Liberalinimo (Ingiriisi: Liberalism) waa fikir siyaasadeed iyo falsafadeed oo aasaaskiisu yahay xorriyadda shakhsiga, sinnaanta hortaagga sharciga, iyo xaddidaadda awoodda dawladda. Kooxaha liberaaliga ah waxay caadi ahaan taageeraan xorriyadda hadalka, xorriyadda diinta, xuquuqda hantida, doorasho tartan leh, iyo maxkamado madax-banaan.

Ereyga wuxuu ka soo jeedaa laatiinka 'liber' oo micnaheedu yahay 'xor'. Isticmaalka siyaasadeed ee ereyga wuxuu caan ku noqday qarniyadii 19-aad, laakiin fikradaha aasaasiga ah waxay ka soo bilaabmeen dhaqdhaqaaqyadii Yurub ee qarniyada 17-aad iyo 18-aad, gaar ahaan xilligii la odhan jiray Iftiinka (Enlightenment).

Fikradaha aasaasiga ah

Liberalinimadu waxay ku dhisan tahay in shakhsiga uu leeyahay xuquuq aan dawladdu bixin oo aanay sidaas darteed si fudud u qaadi karin. Dawladdu waxay sharciyad ku hesha oggolaanshaha dadka la xukumo, taasoo badanaa lagu muujiyo doorasho joogto ah. Waxaa kale oo ka mid ah kala qaybinta awoodaha (fulinta, sharci-dejinta, garsoorka) si mid kastaa u xaddido kan kale, iyo dastuur qoran oo xadka awoodda cadeeya.

Qaybaha kala duwan

Liberalinimadu ma aha hal fikir oo isku mid ah. Liberalinimada hore ee dhaqaalaha (badanaa loo yaqaan 'classical liberalism') waxay xoogga saartaa suuq xor ah iyo faragelin dawladeed oo yar. Liberalinimada bulsheed ama 'social liberalism' waxay aqbashaa in dawladdu si firfircoon uga qaybqaadato waxbarasho, caafimaad iyo badbaadada bulshada, iyadoo lagu doodayo in xorriyaddu aanay macno lahayn haddii dadku aanay awoodin inay wax ka qabsadaan. Qarniga 20-aad waxaa kale oo soo baxay 'neoliberalism' oo dib u soo celisay dalabka suuq-furan iyo yareynta kaalinta dawladda dhaqaalaha.

Dhaleeceyn

Dhaleeceynta liberalinimada waxaa ka mid ah in xoog-saarka shakhsiga uu dhaawaco xidhiidhka bulshada iyo qiyamka wadajirka ah — dood badanaa ka timaadda dhinaca muxaafidka iyo kooxaha diinta ku dhisan. Dhinaca kale, dhaleeceynta hantiwadaagga ah waxay ku doodaa in sinnaanta sharciga ee liberalinimadu aanay meesha ka saarin kala-duwanaanshaha dhaqaale. Waxaa sidoo kale jira dood ku saabsan in qaabab liberaali ah oo dibadda laga keeno aanay had iyo goor ku habboonayn dhaqan iyo taariikh gaar ah.