JavaScript

JavaScript waa luqad barnaamij-samayn (programming language) oo asal ahaan loo sameeyay in lagu shaqeeyo bogagga internetka. Waa mid ka mid ah saddexda tiknoolajiyad aasaasiga ah oo webka: HTML (qaab-dhismeedka bogga), CSS (muuqaalka) iyo JavaScript (dhaqdhaqaaqa iyo falcelinta). Browser-yada casriga ah oo dhan waxay leeyihiin qalab (engine) ku fuliya code-ka JavaScript.

Markii hore JavaScript waxaa lagu fulin jiray oo keliya browser-ka isticmaaluhu, laakiin hadda sidoo kale waxaa lagu qoraa barnaamijyada server-ka, aaladaha yaryar, iyo abkaalada mobilada iyo desktop-ka. Sida caadiga ah waxaa lagu tilmaamaa luqad 'interpreted' ah — code-ka lama beddelin karo hore oo dhan, ee waxaa lagu fuliyaa marka la wado, in kastoo engine-yada casriga ah isticmaalaan hab la yiraahdo JIT compilation oo xawaaraha kordhiya.

Taariikh kooba

JavaScript waxaa sameeyay Brendan Eich intii uu ka shaqaynayay shirkadda Netscape, sannadkii 1995. Magacyo kala duwan ayaa loo bixiyay bilowgii (Mocha, kadibna LiveScript) ka hor inta uu la yiraahdo JavaScript. Magaca waxaa xiriir la lahaa suuq-geynta luqadda Java, laakiin labada luqad kala duwan yihiin qaab-dhismeed iyo asal ahaan.

Si loo joogteeyo isku-mid-noqosho browser-yada dhexdooda, luqadda waxaa lagu qeexay heer caalami ah oo lagu magacaabo ECMAScript. Nooca 2015-ka (ECMAScript 2015, oo sidoo kale loo yaqaan ES6) wuxuu keenay isbeddello waaweyn sida `let` iyo `const`, class-yada, module-yada iyo arrow functions. Ka dib waxaa la doortay hab cusbooneysiin ah oo sannad walba nooc cusub soo saara.

Sifooyinka luqadda

JavaScript waa luqad 'dynamically typed' ah — nooca xogta lama sheego hore, waxaana lagu go'aamiyaa marka barnaamijku socdo. Waxay taageertaa habab qoraal ah oo kala duwan: mid shay-ku-salaysan (object-oriented) oo ku shaqeeya prototype, mid howl-ku-salaysan (functional) oo functions-ka u aqoonsan qiimayaal la gudbin karo, iyo mid tallaabo-tallaabo ah. Functions-ka waa 'first-class', taas oo macnaheedu yahay in lagu gudbin karo function kale.

Mid ka mid ah sifooyinka muhiimka ah waa habka 'asynchronous' — barnaamijku wuxuu sii socon karaa isaga oo sugayo natiijo (tusaale, xog laga soo dejinayo shabakad). Tan waxaa lagu maareeyaa callbacks, Promises, iyo erey-hawlka `async`/`await`. Engine-ka wuxuu isticmaalaa hab la yiraahdo 'event loop' oo dartii hawlaha la sugayo ku fuliyo hal thread.

Deegaanka iyo qalabka

Node.js waa deegaan (runtime) oo suurta-geliyay in JavaScript lagu qoro server-yada; wuxuu ku dhisan yahay V8, oo ah engine-ka Google Chrome uu isticmaalo. Browser-yada kale waxay leeyihiin engine-yo u gaar ah, sida SpiderMonkey (Firefox) iyo JavaScriptCore (Safari). Nidaamka xirmooyinka npm wuxuu bixiyaa maktabado badan oo la wadaago.

Framework-yo iyo maktabado caan ah oo lagu dhiso interface-yada isticmaalaha waxaa ka mid ah React, Angular iyo Vue. Sidoo kale waxaa jira TypeScript, oo ah luqad ku dul dhisan JavaScript oo ku darta hubinta noocyada xogta (static typing); waxaa loo beddelaa JavaScript ka hor fulinta.