Jili

Jili (sidoo kale loo qoro Chile) waa dal ku yaal qeybta koonfur-galbeed ee Ameerika Koonfureed. Dhulkiisu waa mid dheer oo cidhiidhi ah: wuxuu u fidsan yahay woqooyi ilaa koonfur, isagoo u dhexeeya buuraha Andes iyo badweynta Baasifig. Caasimaddu waa Santiago, luqadda rasmiga ahna waa Isbaanish.

Dalku wuxuu leeyahay kala duwanaansho deegaan oo ballaaran. Waqooyiga waxaa ku yaal saxaraha Atacama oo ka mid ah meelaha ugu qalalan adduunka; bartamaha waxaa ku yaal beero iyo cimilo Mediterranean-ka u eg; koonfurtana waxaa ku yaal kaymo, harooyin iyo barafyo. Jili waxay sidoo kale sheegataa gobol Antarctica ah, sheegashadaas oo hoos timaad heshiiska Antarctica.

Juqraafi iyo cimilo

Xudduudaha dhulka waxay Jili la wadaagtaa Peru (waqooyi), Bolivia (waqooyi-bari) iyo Arjentiin (bari). Xeebta galbeed waxaa ku xigta Baasifig. Dalku wuxuu ku yaal xariiqda dhulgariirka ee Baasifig, sidaas darteed dhulgariiro xoog leh iyo tsunami ayaa soo noqnoqda; sidoo kale waxaa jira volkaanooyin firfircoon oo Andes ku yaal.

Taariikh

Ka hor gumeysiga, dhulka waxaa degganaa bulshooyin dhaladka ah, oo ugu caansan Mapuche-ka koonfurta iyo bulshooyin ku xidhnaa boqortooyada Inca ee waqooyiga. Isbaanishku wuxuu bilaabay gumeysi qarnigii 16-aad. Jili waxay ku dhawaaqday madaxbannaani horraantii qarnigii 19-aad, ka dibna waxay dagaallo iyo isbeddello xuduudeed la gashay deriskeeda.

Qarnigii 20-aad, Jili waxay soo martay xilliyo dimuqraadi ah iyo mid militari. Sannadkii 1973 waxaa dhacay afgembi militari kaas oo keenay xukun militari muddo dheer socday, ka dibna dalku wuxuu ku noqday nidaam dimuqraadi ah dabayaaqadii 1980-meeyadii iyo horraantii 1990-meeyadii. Dib-u-eegista dembiyada xilligaas iyo su'aalaha dastuurka ayaa weli qayb ka ah doodda siyaasadeed.

Dhaqaale

Dhaqaalaha Jili wuxuu si weyn ugu tiirsan yahay macdanta, gaar ahaan naxaasta, oo dalku ka mid yahay soo-saarayaasha ugu waaweyn adduunka. Waxaa sidoo kale muhiim ah litium-ka laga soo saaro barkadaha cusbada ee waqooyiga, kalluumeysiga, khamriga, khudaarta la dhoofiyo iyo dalxiiska. Ganacsiga dibadda wuxuu qayb weyn ka yahay wax-soo-saarka guud.