Juuraasiig

Juuraasiig (sidoo kale la yiraahdo Juuraasiik) waa mid ka mid ah xilliyada waaweyn ee taariikhda dhulka (geological period). Waa xilliga labaad ee saddexda xilli ee ka kooban yahay waqtiga Mesozoic, oo u dhexeeya Triassic-ka ka horreeya iyo Cretaceous-ka ka dambeeya. Magaca waxaa laga soo qaatay buuraha Jura, oo u dhexeeya Faransiiska iyo Iswiiserlaand, halkaas oo dhagaxyada xilligan si cad looga bartay.

Xilligan wuxuu bilaabmay qiyaastii 201 milyan sano ka hor wuxuuna dhammaaday qiyaastii 145 milyan sano ka hor. Bilowgiisa waxaa lagu calaamadeeyaa dabar-goynta badan ee dhammaadka Triassic-ka, taasoo furtay meelo cusub oo noolaha ay ku faafaan. Juuraasiig waxaa loo kala qaybiyaa saddex qaybood: Hore (Lower/Early), Dhexe (Middle) iyo Dambe (Upper/Late).

Qaab-dhismeedka qaaradaha iyo cimilada

Bilowga Juuraasiig, dhulbeereedka waaweyn ee Pangaea wuxuu bilaabay kala qaybsanaan. Waxaa ka soo kala baxay Laurasia (woqooyi) iyo Gondwana (koonfur), halka badweynta Atlantik ay bilowday furitaanka hore. Kala qaybsanaantaas waxay keentay in badaha gacmeeyaan qaaradaha, cimiladana ay noqoto mid qoyan oo diiran marka la barbar dhigo Triassic-ka engegan. Meelo badan oo dhulka ah waxay lahaayeen kaymo cagaaran, halka barafka cirifyada la yaraa ama la'aa.

Nolosha dhulka korkiisa

Juuraasiig waxaa lagu yaqaan ballaarinta dinosaur-yada. Waxaa ka mid ahaa sauropod-yada waaweyn ee qoorta dheer sida Diplodocus iyo Brachiosaurus, kuwa cunta-geedaha ah sida Stegosaurus, iyo kuwa hilib-cunka ah sida Allosaurus. Xilligan waxaa sidoo kale ka soo baxay shimbirihii ugu horreeyay; Archaeopteryx, oo laga helay Jarmalka, waa mid ka mid ah tusaalooyinka caanka ah ee isbeddelka dinosaur-yada iyo shimbiraha. Naasleyda way jireen laakiin badanaa way yaraayeen.

Nolosha badda

Badaha Juuraasiig waxay lahaayeen xamaarato waaweyn oo biyaha ku nool sida ichthyosaurs iyo plesiosaurs, iyo kalluunka noocyo badan. Ammonites-ka — noolo qolof-wareegsan leh — aad bay u badnaayeen, waxaana ay caawiyaan saynisyahannada in ay lakabyada dhagaxa u kala saaraan da'da (biostratigraphy). Reefyada iyo noolaha yaryar ee badda waxay ka tageen nuurad badan oo hadda dhagax nuuradeed ah.

Dhagaxyada iyo dhaqaalaha

Lakabyada Juuraasiig waxay ku baahsan yihiin Yurub, Ameerika Woqooyi, Shiinaha iyo Afrika. Qaar badan oo saliidda iyo gaaska dabiiciga ah ee laga soo saara Badda Woqooyi iyo Gacanka Faaris waxay ka soo jeedaan lakabyo Juuraasiig ah. Sidoo kale, dhagaxyadan waxay ilo muhiim ah u yihiin cilmi-baarista fosillada.