Kaarboon

Kaarboon (Carbon) waa curiye kiimikaad oo astaantiisa kiimikaad tahay C, lambarka atamigana uu yahay 6. Waa curiye aan bir ahayn (non-metal), oo atamkiisu leeyahay lix borotoon. Kaarboonku wuxuu ku jiraa qeybta afraad ee jadwalka xilliyeed, taasoo micnaheedu yahay in atamku uu leeyahay afar elektaroon oo isku xidhi kara curiyeyaal kale.

Sababta kaarboonku muhiimka u yahay waa awoodda uu u leeyahay inuu isku xidho silsilado dhaadheer iyo goobabo (rings), isaga oo isku xidha atamyo kale oo kaarboon ah iyo hydrogen, oksijiin, nitrogen iyo kuwo kale. Taasi waxay abuurtaa tiro aad u badan oo molecule ah. Sidaas darteed dhammaan noolaha la yaqaan waxay ku salaysan yihiin kiimikada kaarboonka, waxaana loo yaqaan 'kiimikada organic' daraasadda xidhiidhyada kaarboonka.

Qaababka kaarboonka saafiga ah

Kaarboonka saafiga ah wuxuu leeyahay qaabab kala duwan oo la yidhaahdo allotropes: qaabab isku curiye ah laakiin qaab-dhismeed kala duwan leh. Dheemanka (diamond) waxaa lagu gartaa adkaan aad u sarreysa, maxaa yeelay atam kastaa wuxuu si isku mid ah ugu xidhan yahay afar atam oo kale. Garaafiidka (graphite) wuxuu ka kooban yahay lakab lakab u dhigan oo si fudud isku dul simbiriirixda, sidaas darteed waxaa loo isticmaalaa qalinka rasaasta iyo saliid-jilcin. Waxaa kaloo jira qaabab cusub oo lagu ogaaday qarnigii 20-aad iyo 21-aad, sida fullerenes iyo graphene.

Kaarboonka dabeecadda

Kaarboonku wuxuu hawada ku jiraa inta badan qaabka kaarboon-laba-oksaydh (CO2), gaas aan midab lahayn. Dhirtu waxay CO2 ka qaadataa hawada iyadoo isticmaalaysa iftiinka qorraxda (photosynthesis), waxayna u beddeshaa sonkor iyo unug kale. Xayawaanka iyo bakteeriyaduna waxay dib u sii daayaan CO2 marka ay neefsadaan ama marka noolaha uu qudhmo. Wareegga sidan ah waxaa loo yaqaan wareegga kaarboonka.

Qayb weyn oo kaarboon ah ayaa sidoo kale ku kaydsan dhagaxyada nuuradda ah (carbonates), badaha, ciidda iyo shidaalka fosilka ah ee dhuxusha, saliidda iyo gaaska. Gubidda shidaalka fosilka ah waxay hawada ku darsataa CO2 dheeraad ah, taasoo la xidhiidha kororka heerkulka dhulka, maxaa yeelay CO2 wuxuu haystaa kulaylka soo laabanaya.

Isotopes iyo isticmaalka cilmiga

Kaarboonku wuxuu leeyahay isotopes, kuwaas oo ah nooc atam oo isku lambar borotoon leh laakiin tiro neutron ah oo kala duwan. Kuwa ugu badan waa kaarboon-12 iyo kaarboon-14. Kaarboon-14 waa mid shucaac sii daaya oo si tartiib ah u burbura; taas ayaa saldhig u ah habka taariikh-cabbiraadda kaarboonka (radiocarbon dating), oo lagu qiyaaso da'da hadhaaga noolaha ee taariikhiga ah.