Kaarboon laba ogsaydh

Kaarboon laba ogsaydh (qaacidada kiimikada CO₂) waa gaas aan midab lahayn oo aan ur gaar ah lahayn marka uu saafi yahay. Molecule kastaa wuxuu ka kooban yahay hal atam kaarboon ah oo ku xidhan laba atam oo ogsijiin ah, isagoo qaba qaab toosan (linear). Wuxuu ka mid yahay gaasaska yar ee jawiga Dhulka laakiin door weyn ku leh nolosha iyo heerkulka dushiisa.

CO₂ waxaa soo saara neefsashada noolaha, gubashada walxaha kaarboon leh sida shidaalka fosilka iyo alwaaxda, iyo howlaha folkaanaha. Waxaa dib u qaata dhirta iyada oo loo marayo geeddi-socodka fotosintheesiska, sidoo kale badaha ayaa qayb ka mid ah milmaya. Isku-dheelitirkaas waxaa loo yaqaan wareegga kaarboonka.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

CO₂ waa gaas ka culus hawada caadiga ah, sidaas darteed wuxuu ku ururi karaa meelaha hoose ee godadka ah. Cadaadis caadi ah kuma yaallo xaalad dareere ah: wuxuu si toos ah uga gudbaa xaalad adag una gaas (sublimation). Qaabkiisa adag waxaa loo yaqaan 'baraf qalalan' (dry ice) waxaana loo isticmaalaa qaboojin. Marka biyo lagu milmiyo wuxuu sameeyaa aashito kaarboonig oo daciif ah, taasoo biyaha ka dhigaysa kuwo aashito badan.

Doorka jawiga iyo heerkulka

CO₂ waa mid ka mid ah gaasaska aqalka dhirta lagu koriyo (greenhouse gases): wuxuu nuugaa oo dib u soo celiyaa shucaaca infrared-ka ee Dhulka ka soo baxa, taasoo kor u qaadaysa heerkulka dusha sare. Tan iyo bilowgii warshadaynta, xaddiga CO₂ ee jawiga wuu kordhay, badanaa loo aaneeyo gubashada shidaalka fosilka iyo isbeddelka isticmaalka dhulka sida jarista kaymaha. Kororka ayaa udub-dhexaad u ah doodda isbeddelka cimilada.

Isticmaalka iyo caafimaadka

CO₂ waxaa loo isticmaalaa cabitaannada xumbada leh, dab-demiska, warshadaha cuntada, iyo qalliinka qaarkiis. Jidhka bini'aadamka wuxuu si joogto ah u soo saaraa CO₂ oo uu ku saaro neefta; heerkiisa dhiigga ayaa qayb ka ah xakameynta neefsashada. Marka uu hawada ku badnaado meel xidhan, wuxuu keeni karaa madax-wareer, neef-cirdhig iyo halis nafeed, maadaama uu beddelo ogsijiinta.