Kaasiyaam

Kaasiyaam (Ingiriisi: Caesium; calaamad: Cs) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atomku yahay 55. Waxaa ka mid ah kooxda birta alkali (alkali metals), taas oo ah birihii ugu falcelin sarreeya marka la barbardhigo kooxaha kale. Kaasiyaam waa bir jilicsan oo midab dahab-cad u eg leh, waxaana ka mid ah dhowr curiye oo dareere noqda heerkul u dhow heerkulka qolka (barta dhalaalku waa qiyaastii 28 digrii Celsius).

Sababta oo ah falcelinta xoogga leh, kaasiyaam laguma helo dabeecadda iyadoo bir saafi ah. Wuxuu si degdeg ah ula falgalaa biyaha iyo hawada, sidaas darteed lagu kaydiyaa saliid ama ampule la shubay gaas aan falgalin sida argon. Macdanta ugu caansan ee laga soo saaro waa pollucite.

Taariikhda helitaanka

Kaasiyaam waxaa la ogaaday sannadkii 1860-kii, waxaana helay Robert Bunsen iyo Gustav Kirchhoff iyagoo isticmaalaya habka spectroscopy — kala saarista iftiinka curiyaha si loo aqoonsado. Magaca wuxuu ka soo jeedaa erayga Laatiin ah 'caesius', oo macnihiisu yahay buluug-cirro, taas oo tilmaamaysa laynyada buluugga ah ee ka muuqday spectrum-kiisa. Kaasiyaam wuxuu ka mid ahaa curiyayaashii ugu horreeyay ee lagu helay habka spectroscopy.

Sifooyinka kiimikaad iyo jireed

Kaasiyaam wuxuu leeyahay hal elektaroon oo ku yaal darafka dibadda, kaas oo si fudud u baxa. Taas ayaa ka dhigaysa mid u leh awood hooseeya oo elektaroon lagu haysto (ionization energy), waxaana ka dhigaysa curiye si sahlan u sameeya ion-ka Cs⁺. Marka la dhex geliyo biyo, wuxuu soo saaraa gaaska haydarojiin iyo caesium hydroxide, oo ah bases-ka xoogga leh. Isotope-kiisa dabiiciga ah oo deggan waa caesium-133.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu caansan ee kaasiyaam waa saacadaha atomiga (atomic clocks). Rijiicida (frequency) ka dhalata isbeddel gaar ah oo ku dhaca atam-ka caesium-133 waxaa loo adeegsadaa qeexidda ilbiriqsiga ee nidaamka SI. Sidoo kale kaasiyaam waxaa loo isticmaalaa dareerayaasha lagu qodo ceelasha shidaalka (caesium formate), iyo qaar ka mid ah aaladaha photoelectric ee iftiinka u beddela koronto.

Caesium-137 iyo shucaaca

Caesium-137 waa isotope shucaac leh oo ka soo baxa kala qeybinta atomiga ee reactor-yada nukliyeerka iyo qaraxyada nukliyeerka. Nus-nolosheeda (half-life) waa qiyaastii 30 sano, taas oo ka dhigaysa mid muddo dheer ku sii jira deegaanka ka dib shilalka nukliyeerka. Waxaa sidoo kale loo isticmaalaa qalabka daaweynta kansarka (radiotherapy) iyo cabbiraadda warshadaha, laakiin u baahan yahay maaraynta amni oo adag.