Kaduudiye

Kaduudiye (Ingiriisi: Chikungunya) waa cudur fayras ah oo dadka ku faafa qaniinyada kaneecada. Fayraskan waxaa loo yaqaan chikungunya virus, oo ka tirsan qoyska Togaviridae iyo qaybta alphavirus. Kaneecada nooca Aedes, gaar ahaan Aedes aegypti iyo Aedes albopictus, ayaa ah kuwa ugu badan ee gudbiya. Isla kaneecadaas ayaa sidoo kale faafisa dengue iyo Zika, taas oo sababta in cudurrada saddexdan lagu qaldo meelo badan.

Calaamadaha ugu caansan waa qandho degdeg ah iyo xanuun daran oo ku dhaca lafo-xidhka (joints). Magaca cudurka wuxuu ka soo jeedaa af Makonde, oo macneheedu yahay "kii qalloocsan" ama "kii isku foorarsan", taas oo tilmaamaysa qaabka bukaanka u socdo marka lafo-xidhka xanuunayo. Cudurka inta badan ma aha mid geeri badan keena, laakiin xanuunka lafo-xidhka waxaa suurtogal ah inuu sii socdo bilo ama xitaa sannado kadib markii qandhada baxdo.

Sida uu u faafo

Kaneecada waxay fayraska qaadataa marka ay nuugto dhiigga qof qaba fayraska (xilliga uu dhiiggu fayras badan yahay, oo ah maalmaha ugu horreeya ee jirrada). Kadib muddo koobsan gudaha kaneecada, waxay awoodaa inay qof kale ku shubto. Kaneecada Aedes waxay inta badan qaniinta maalintii, gaar ahaan subaxa hore iyo galabta dambe. Waxay ku tarmaa biyo taagan oo yar yar: weelal, taayirro, xeryo biyo, iyo saxanka fudud ee guryaha agtiisa. Fayraska ma faafo qof-ka-qof toos ah.

Calaamadaha iyo socodka cudurka

Calaamadaha waxay caadi ahaan bilaabmaan maalmo yar kadib qaniinyada. Waxaa ka mid ah qandho kulul oo si degdeg ah kacda, xanuun lafo-xidhka ah oo labada dhinac ka wada dhaco (curcurrada, jilbaha, farihii), madax xanuun, murqo xanuun, daal, iyo mararka qaar finan (rash) midab guduudan ah. Dad badan waxay ka bogsadaan toddobaad ama laba gudahood. Qayb bukaannada ah, xanuunka lafo-xidhka wuxuu noqdaa mid raagsan (chronic). Halista culeys sare waxay ku badan tahay dadka waaweyn, dhallaanka, iyo kuwa cudurro kale qaba sida sonkorow ama cudur wadno iyo beer.

Baaritaan iyo daaweyn

Baaritaanka wuxuu ku salaysan yahay tijaabooyin dhiig ah: baaritaanka fayraska si toos ah (PCR) marka jirradu cusub tahay, ama baaritaanka difaaca jirka (antibodies) marka dib loo eegayo. Ma jirto daawo gaar ah oo fayraska dile. Daaweyntu waa mid calaamadaha yareysa: nasasho, biyo iyo dareere badan, iyo daawooyin xanuun-baabi'in iyo qandho-dejin ah. Marka dengue aan la saarin liiska, dhakhaatiirta waxay ka digaan daawooyinka nooca aspirin iyo NSAID-yada, sababtoo ah waxay kordhin karaan halista dhiig-baxa.

Ka hortag

Ka hortagga ugu muhiimsan waa in la yareeyo isku-xirka dadka iyo kaneecada: shabaqyo, dharka jirka daboolaya, kareemyada kaneecada celiya, iyo daaqado shabaq leh. Sidoo kale waxaa lagama maarmaan ah in laga takhaluso biyaha taagan ee kaneecada ku tarmayso agagaarka guryaha. Talaal chikungunya ah waxaa la soo saaray sannadihii dambe oo waddamo qaar ayaa ansixiyay, laakiin isticmaalkiisa iyo helitaankiisa kama mid aha adduunka oo dhan.