Kalandar

Kalandar (sidoo kale loo yaqaan kaalandar ama maalintiris) waa nidaam lagu abaabulo waqtiga, gaar ahaan maalmaha, todobaadyada, bilaha iyo sannadaha. Nidaamyada kalandarku waxay ku salaysan yihiin dhaqdhaqaaqa cirka: wareegga Dhulka ee ku wareegaya Qorraxda, wareegga Dayaxa ee ku wareegaya Dhulka, iyo isbeddelka habeenka iyo maalinta.

Kalandarku wuxuu u adeegaa qorshaynta beeraha, xisaabinta xilliyada diinta, diiwaangelinta taariikhda iyo maamulka dawladeed. Bulsho kastaa waxay yeelatay hab u gaar ah oo ay ku qeexdo bilowga sannadka iyo tirinta sannadaha.

Noocyada aasaasiga ah

Saddex nooc oo waaweyn ayaa la kala saaraa. Kalandarka qorraxeed wuxuu raacaa wareegga sannadeed ee Qorraxda, sidaas darteed xilliyadu meel go'an ayay ku hardiyaan. Kalandarka dayaxeed wuxuu ku salaysan yahay bilaha dayaxa, sidaas awgeed sannadkiisu waa ka gaaban yahay kan qorraxeed, taasoo keenta in bilaha ay xilliyada ku wareegaan. Kalandarka isku-dhafan (luni-solar) wuxuu isticmaalaa bilo dayaxeed, laakiin mar mar bil dheeraad ah ayuu ku daraa si uu qorraxda ula socdo.

Kalandarka Giriigooriyaanka

Kalandarka Giriigooriyaanka ayaa maanta caalami ahaan loo isticmaalaa ganacsiga iyo maamulka. Wuxuu ka soo jeedaa dib-u-habayn lagu sameeyay kalandarkii Yulyaan ee Roomaanka. Sannadku wuxuu leeyahay 365 maalmood, afartii sannadoodna hal maalin dheeraad ah (sannad-boodid) ayaa lagu daraa, iyadoo xeer gaar ah lagu saaray sannadaha qarniyada si khaladka yaraadaa uu u yaraado.

Kalandarka Hijriga

Kalandarka Hijriga waa mid dayaxeed oo laba iyo toban bilood leh, sannadkiisuna wuxuu ku dhow yahay 354 maalmood. Sababtaas awgeed, xilliyada diinta sida bisha Ramadaan waxay sannad kasta hore u soo dhaqaaqaan marka la barbardhigo kalandarka qorraxeed. Bilowgiisa waxaa laga tiriyaa hijrada Nabi Muxammad ee Makka ilaa Madiina. Soomaalida dhexdeeda labada kalandar waa la wada isticmaalaa: Hijriga ayaa ku xiran arrimaha diinta, Giriigooriyaankana maamulka.

Xisaabta xilliyada ee dhaqanka

Marka lagu daro kalandarrada qoran, bulshooyinka xoolo-dhaqatada iyo beeraleyda waxay isticmaalaan tiris xilliyeed oo ku saleysan roobka, dabaysha iyo booska xiddigaha. Tusaale ahaan, xilliyada Soomaalida ee Gu', Xagaa, Dayr iyo Jiilaal waxay qaybiyaan sannadka afar qaybood oo roobka iyo abaartu kala saartay.