Kambriyaan

Kambriyaan (Kambriyan) waa xilli juwoolooji ah oo ah kii ugu horreeyay xilliyada waqtiga Falyosooyik. Wuxuu bilaabmay ilaa 539 milyan oo sano ka hor, wuxuuna dhammaaday ilaa 485 milyan oo sano ka hor. Kambriyaanka ka hor waxaa jiray waqti dheer oo la yiraahdo Baraykambriyaan, oo bilowgii dhulka ka bilaabmay.

Magaca wuxuu ka yimid "Cambria", oo ah magac Laatiin ah oo loo isticmaalo Wales (Boqortooyada Midowday). Halkaas ayaa markii ugu horreysay lagu baaray dhagaxyada xilligan, waxaana taariikhda geliyay juwoolooji reer Ingiriis ah qarnigii 19-aad.

Qarxinta nolosha ee Kambriyaanka

Astaanta ugu weyn ee xilligan waa in noocyo badan oo xayawaan ah ay muuqdeen muddo juwoolooji ahaan gaaban. Arrintan waxaa loo yaqaan "qarxinta Kambriyaanka". Inta badan qaybaha waaweyn ee xayawaanka maanta jira (phyla) waxay diiwaanka fosilka ka muuqdaan xilligan. Sababaha la soo jeediyay waxaa ka mid ah kordhista ogsijiinta badda, isbeddel ku yimid kaalshiyamka badda oo suurtogeliyay abuurista qolof adag, iyo xiriirka cunista ee u dhexeeya ugaarsiga iyo is-difaaca.

Fosillo caan ah

Traylobayt (trilobite) waa xayawaan badeed oo qolof leh oo aad ugu badan dhagaxyada Kambriyaanka, waxaana loo isticmaalaa in lagu kala saaro lakabyada. Meelaha ugu caansan ee fosilada ayaa waxaa ka mid ah Burgess Shale ee Kanada iyo Chengjiang ee Shiinaha, kuwaas oo lagu hayo xayawaan jilicsan oo aan lahayn qolof adag.

Juqraafi iyo cimilo

Xilligan qaaradaha waxay ku kala firirsanaayeen si ka duwan sida maanta. Qaarad weyn oo la yiraahdo Gondwana ayaa isu soo ururtay koonfurta. Heerka badda guud ahaan wuu sarreeyay, taasoo qoysay qaybo badan oo qaaradaha ah waxayna abuurtay badaha gacmeedka ee cabbirka yar ee nolosha ku fiicnayd. Dhul-baraha wuxuu ahaa mid aan lahayn dhirta sare; nolosha inteeda badan waxay ku koobnayd biyaha.