Kambriyaan ka hor

Kambriyaan ka hor (Ingiriisi: Precambrian) waa magac guud oo loo bixiyay dhammaan waqtiga taariikhda dhulka ee ka horreeya bilowga xilliga Kambriyaan. Wuxuu ka bilaabmaa samaysanka Dhulka wuxuuna ku dhammaadaa ilaa 541 milyan oo sannadood ka hor, marka ay soo baxaan noolaha badan ee jidhkoodu adag yahay ee lagu arko fosillada Kambriyaan.

Muddadan waxay ka kooban tahay in ka badan sideed meelood oo sagaal ah taariikhda Dhulka. Kambriyaan ka hor ma aha xilli rasmi ah oo keli ah oo qaybta jaantuska waqtiga juquraafiga ah, laakiin waa magac raaxo leh oo isku duba ridaya saddex eon: Hadeyan, Arkeyan iyo Barooterosoyk.

Qaybaha

Hadeyan waa qaybta ugu horreysa, taasoo bilaabmaysa samaysanka meeraha. Xilligaas dushii Dhulku aad bay u kululayd, dhagxaanta ka hadhayna aad bay u yar yihiin. Arkeyan waxaa lagu xusaa dhagxaanta ugu da'da weyn ee la garanayo iyo calaamadaha nolol bakteeriyo ah. Barooterosoyk waxaa lagu xusaa kororka ogsijiinta hawada iyo soo bixitaanka unugyada leh xudunta (eukaryotes).

Beddelka jawiga

Mid ka mid ah isbeddellada ugu waaweyn ee Kambriyaan ka hor waa kororka ogsijiinta jawiga, oo lala xiriiriyo shaqada sayanobakteeriyada ee sameysa fotosinteesis. Isbeddelkaas wuxuu bedelay kiimikada badaha iyo hawada, wuxuuna fureeyay waddo loo maro noolaha ogsijiinta ku noolaada.

Fosillada

Fosillada Kambriyaan ka hor waa kuwo yar oo adag in la helo, maxaa yeelay noolayaashu badanaa ma lahayn qaybo adag. Waxaa ka mid ah istromatoliteska (lakabyo dhagax ah oo ay sameeyeen kooxo bakteeriyo ah) iyo, xilligii ugu dambeeyay, noolaha jilicsan ee loo yaqaan Ediyakaran.