Kasjil (kombiyuutar)

Kasjil (sidoo kale loo yaqaan kombuyuutar ama kumbuyuutar) waa aalad xogta (data) qaadata, ku farsameysa amarro hore loo dhigay oo barnaamij la yiraahdo, kadibna natiijo soo saarta. Sifada muhiimka ah ee kasjilka casriga waa in barnaamijku beddelmi karo: isla qalabka ayaa hawlo kala duwan qaban karaa marka amarro cusub la geliyo.

Kasjilku wuxuu ka kooban yahay laba qaybood: qalabka jireed (hardware) sida garaaca xisaabiyaha (processor), xusuusta, iyo aaladaha gelinta iyo soo saarista; iyo barnaamijyada (software) sida nidaamka hawlgelinta iyo codsiyada. Xogta gudaha waxaa lagu matalaa nidaam laba-tiro ah (binary), taas oo ah farriimo laba xaaladood leh, oo caadi ahaan 0 iyo 1 loo qoro.

Aasaaska aragtiyeed

Sannadkii 1936 Alan Turing wuxuu daabacay maqaal ku saabsan tirooyinka la xisaabin karo, kaas oo soo bandhigay qaab-fikir aalad ah oo tallaabo-tallaabo amarro fuliya. Qaab-fikirkan (mashiinka Turing) wuxuu noqday saldhig aragtiyeed loogu sharraxo waxa kasjilku qaban karo iyo waxa aan la xisaabin karin.

Qaabka dhismeed ee ugu badan gaadhay waa mid ay xusuus keliya ku wadaagaan xogta iyo amarrada barnaamijka. Habkan barnaamij-ku-kaydsan wuxuu ka dhigay suurtogal in kasjilku hawl cusub qabto iyada oo aan qalabkiisa dib loo dhisin.

Kasjillada elektaroonigga hore

ENIAC, oo Jaamacadda Pennsylvania lagu dhisay xilligii Dagaalkii Labaad ee Adduunka, waxaa loo tiriyaa mid ka mid ah kasjilladii ugu horreeyay ee elektaroonig ah oo isticmaalay tuubooyinka fasalka (vacuum tubes). Mashiinnadaas jiilka koowaad waxay ahaayeen kuwo waaweyn, koronto badan cuna, oo si gacan ah wireyaal loo beddelo si loo bedelo barnaamijka.

Wareejinta transistor-ka iyo wareegga isku-dhafan

Kadib waxaa tuubooyinka lagu beddelay transistor, kaas oo yaraa oo koronto yar isticmaalay. Sannadkii 1958 waxaa la bandhigay wareegga isku-dhafan (integrated circuit), oo ah in qaybo badan lagu wada dhiso hal xabbad semiconductor ah. Tani waxay dariiq u furtay in tirada qaybaha hal xabbad ku jira aad u kordho, kasjilladana ay yaraadaan iyagoo awood badan yeeshay.

Noocyada iyo isticmaalka

Maanta kasjilku wuxuu ku jira qaabab kala duwan: kasjil shakhsi ah oo miis ama laab ah, taleefan casri ah, seerfaro (servers) xarumaha xogta, kasjillo aad u awood badan oo cilmi-baaris loo isticmaalo, iyo kasjillo yaryar oo ku dhex jira baabuurta, xarrago-farsamada iyo qalabka guriga. Codsiyada waxaa ka mid ah isgaadhsiinta, maamulka xogta, farsamaynta sawirka, iyo qiyaasaha cilmiyeed.

Faafitaanka kasjilka iyo internetka weli waa mid aan sinnayn. Hay'adda Caalamiga ah ee Isgaadhsiinta (ITU) waxay 2024 ku qiyaastay in qiyaastii 5.5 bilyan qof internet isticmaalaan, halka boqolkiiba 30-ka hadhay aanay weli xidhiidh helin, badiyaa dalalka dakhligoodu hooseeyo.