Kaymaha roobka

Kaymaha roobka (Ingiriisi: rainforest) waa kaymo cufan oo ku yaal meelo roob badan ka da'o sannad kasta. Waxaa caadi ah in roobka gaaro boqollaal millimitir bishii, oo qoyaanka hawada sarreeyo inta badan sanadka. Geedaha waa dhaadheer, caleemahoodana way isku daboolaan, sidaas darteed iftiinka shamsiga wax yar ka gaara dhulka.

Kaymaha roobka waxay ka kooban yihiin lakabyo (layers): heerka sare oo geedaha ugu dhaadheer ah, canopy-ga oo ah daboolka caleemaha, lakabka hooseeya, iyo sallaxa dhulka. Nooc kasta oo nooleyaal ah waxay lakab gaar ah ku nool yihiin. Kaymahaas waxay qabtaan qayb weyn oo ka mid ah noocyada nooleyaasha dhulka, in kastoo bedkooda ka yar yahay bedka dhulka oo dhan.

Noocyada

Waxaa la kala saaraa laba nooc oo waaweyn. Kaymaha roobka kulaylaha (tropical) waxay ku yaalliin agagaarka dhilbaanka (equator), tusaale ahaan Amazon-ka Koonfurta Ameerika, basiinka Congo ee Afrika, iyo jasiiradaha Koonfur-bari Aasiya. Kaymaha roobka qabow (temperate) waxay ku yaalliin xeebaha qabow ee roob badan hela, sida xeebta galbeed ee Ameerika Waqooyi, Chile, iyo New Zealand.

Ciidda iyo wareegga nafaqada

In kastoo kaymaha kulaylaha ah nolol badan leeyihiin, ciiddooda inta badan nafaqo yar bay leedahay. Nafaqooyinka waxay ku badan yihiin nooleyaasha nool iyo caleemaha dhacay. Marka caleen ama xayawaan dhinto, fangaska iyo baakteeriyada si degdeg ah u burburiyaan, geedaha ayaana isla markiiba nafaqada nuugaan. Taasi waa sababta beeraha lagu sameeyo kaymo la gubay ay dhawr sannad ka dib wax-soo-saarkooda hoos u dhaco.

Cimilada iyo carbon-ka

Kaymaha roobka waxay saameyn ku leeyihiin wareegga biyaha. Geedaha biyo ka dhulka ka nuugaan, kadibna caleemaha ka sii daayaan hawada (transpiration), taas oo roob kale abuurta. Sidoo kale waxay carbon dioxide hawada ka qaataan oo carbon ku kaydiyaan jirkooda, sidaas darteed jarista ama gubista kaymaha waxay carbon dib u sii daysaa.

Cadaadiska iyo ilaalinta

Cadaadisyada ugu waaweyn waa ballaarinta beeraha iyo daaqa lo'da, goynta alwaaxda, macdanta, iyo waddooyinka cusub oo furaya meelo aan hore loo gaarin. Dawladaha iyo ururada waxay isticmaalaan xeerar ilaalin ah, xuduudo beerta laga mamnuucay, iyo barnaamijyo lacag siiya dalalka kaymaha ilaaliya. Dadka asaliga ah ee kaymaha ku nool waxay inta badan lahaanshaha dhulka ku dooda si loo joojiyo goynta.