Kenan Evren

Kenan Evren (1917–2015) wuxuu ahaa sarkaal ciidan oo Turki ah kaas oo xilligii uu ahaa Taliyaha Guud ee Ciidamada Qalabka Sida uu hoggaamiyay afgembigii militari ee 12 Sebtembar 1980. Kadib afgembiga, wuxuu madax ka noqday Golaha Ammaanka Qaranka, hay'addii dalka maamulaysay, kadibna wuxuu noqday madaxweynaha Turkiga ilaa 1989.

Xukunkiisa waxaa lagu xusaa dastuurkii 1982, oo cod-bixin guud lagu ansixiyay isaga oo isla mar ahaantaana madaxweyne looga dhigay muddo toddoba sano ah. Dastuurkaasi wuxuu xoojiyay awoodaha dawladda dhexe, xannibaadyona saaray ururrada siyaasadeed, xuquuqda shaqaalaha iyo saxaafadda. Qaar ka mid ah qodobbadiisa waa la beddelay sannadihii dambe, laakiin aasaaskiisu wali wuu shaqaynayaa.

Xirfadda ciidan

Evren wuxuu ku biiray ciidamada Turkiga muddo dheer ka hor afgembiga, wuxuuna soo maray darajooyin kala duwan oo taliye ah. Wuxuu ka mid ahaa saraakiisha ka qayb qaatay hawlgallada ciidamada Turkiga ee Kuuriya sannadihii 1950-meeyadii. Sannadkii 1978 ayuu noqday Taliyaha Guud ee Ciidamada Qalabka Sida, xilkaas oo uu hayay markii afgembigu dhacay.

Afgembigii 1980

Sannadihii ka horreeyay 1980, Turkigu wuxuu la kulmay rabshado siyaasadeed oo joogto ah oo u dhexeeya kooxaha bidix iyo midig, dhaqaale xumo iyo baarlamaan aan awoodin inuu madaxweyne doorto. Ciidamadu waxay sheegteen inay awoodda la wareegayaan si ay u soo celiyaan kala danbaynta. Baarlamaanka waa la kala diray, xisbiyada siyaasadeed waa la mamnuucay, hoggaamiyayaashii hore ee siyaasadda ayaa xayiraad lagu soo rogay.

Muddadii uu maamulka ciidamadu socday, tiro badan oo dad ah ayaa la xiray, maxkamadaha ciidanka ayaa dacwado maray, xukummo dil ahna waa la fuliyay. Warbixinno xuquuqul-insaan oo badan ayaa xusay jirdil ku dhacay xabsiyada xilligaas. Arrimahaas ayaa muddo dheer ka mid ahaa doodda siyaasadeed ee Turkiga.

Madaxweynennimada iyo sannadihii dambe

Sannadkii 1983 waxaa dib loo bilaabay siyaasad rayid ah, iyadoo Turgut Özal uu noqday ra'iisul wasaare, Evrenna uu sii hayay xilka madaxweyne ilaa 1989. Ka dib xilka ka bixitaankiisa wuxuu ka fogaaday siyaasadda, wuxuuna ku maaweeliyay farshaxanka sawirka. Dastuurka 1982 wuxuu siinayay hoggaamiyayaashii afgembiga difaac sharci ah, taas oo ka hortagtay in la dacweeyo.

Cod-bixin dastuuri ah oo la qaaday 2010 ayaa meesha ka saartay difaacaas, kadibna waxaa la bilaabay dacwad ka dhan ah Evren iyo taliyihii cirka Tahsin Şahinkaya. Sannadkii 2014 maxkamad ayaa xukuntay in darajooyinkooda ciidan laga qaado, waxaana lagu xukumay xabsi daa'in, laakiin racfaan ayaa socday. Evren wuxuu dhintay Ankara 2015, isagoo caafimaadkiisu liitay.