Khilaafada Cosmaniya

Khilaafada Cosmaniya (Turki: Osmanlı Halifeliği; Ingiriisi: Ottoman Caliphate) waa magaca lagu tilmaamo darajada 'khaliif' — kaas oo macnihiisu yahay hoggaamiye guud oo Muslimiinta Sunniga ah matala — ee ay suldaannada Cosmaaniyiinta u isticmaaleen qarniyo badan. Khilaafadu ma ahayn dawlad ka duwan boqortooyada Cosmaaniya; waxay ahayd darajo diimeed oo isku dhex jirtay xilka suldaanka. Sida caadiga ah waxaa la sheegaa in bilowga rasmiga ah uu ahaa 1517, markii Saliim I uu qabsaday dawladdii Mamluukiyiinta, dhammaadkuna uu ahaa 3 Maarso 1924, markii Golaha Qaranka Weyn ee Turkiga uu meesha ka saaray.

Khilaafada Cosmaniya waxay muhiim u tahay taariikhda siyaasadda Islaamka maxaa yeelay waxay ahayd markii ugu dambeysay ee hay'addan qarniyo dheer socotay ay xarun rasmi ah leedahay. Marka ay dhacday 1924, dood weyn ayaa ka bilaabatay caalamka Islaamka: ma waajib diimeed baa in khaliif jiro, mise waa hab dawladeed oo taariikhi ah oo la beddeli karo? Doodaas ilaa maanta ma dhammaan.

Asalka iyo sheekada wareejinta 1517

Sanadkii 1517, ka dib guushii Saliim I ee ka gaadhay Mamluukiyiinta Masar, khaliifkii Cabbaasiyiinta ee Qaahira, al-Mutawakkil III, waxaa la keenay Istanbul. Sheeko caan ah ayaa sheegaysa inuu si rasmi ah xilka khilaafada ugu wareejiyay Saliim. Taariikhyahanno badan ayaa ku doodaya in sheekadaas la abuuray qarniyo ka dambeeyay, isla markaana aan la helin cadeymo casriyada ah oo taageeraya munaasabad rasmi ah oo caynkaas ah. Cosmaaniyiintu horeba u isticmaali jireen erayada 'khaliif' iyo 'imaam' si aan xad-dhaaf lahayn, sida boqortooyooyin Muslim ah oo kale.

1774: khilaafada oo qalab diblomaasiyadeed noqotay

Heshiiskii Küçük Kaynarca ee 21 Luulyo 1774, oo lala galay Ruushka ka dib guuldarro dagaal, waxaa lagu qiray in Muslimiinta Khaanadda Kirimiya — oo siyaasad ahaan ka baxday xukunka Istanbul — ay weli xidhiidh diimeed la leeyihiin suldaanka Cosmaaniya sida khaliifka. Tani waxay ahayd markii ugu horreysay ee suldaanku si diblomaasiyadeed u sheegto awood diimeed oo ka baxsan xuduudihiisa. Falanqeeyayaal qaar waxay ku tilmaamaan is-beddel weyn, kuwo kalena waxay ku doodayaan in muhiimadda 1774 la buunbuuniyay.

Cabdulhamiid II iyo siyaasadda midnimada Islaamka

Xilligii Cabdulhamiid II (1876–1909), khilaafadu waxay noqotay qalab siyaasadeed oo firfircoon. Dawladdu waxay isticmaashay warbaahin, wakiillo dibadda ah, iyo mashaariic sida Waddada Tareenka Xijaas si loo xoojiyo xidhiidhka Muslimiinta ku nool dhulal ay gumaysanayaan Ingiriiska, Faransiiska iyo Ruushka. Ujeeddadu waxay ahayd in dawlad taagteeda hoos u dhacaysa ay awood ka hesho aqoonsi diimeed. Dawladaha gumaysiga ayaa arrintan si taxaddar leh u eegayay, maxaa yeelay boqolaal malyuun oo Muslim ah ayaa ku noolaa dhulalkooda.

Geeska Afrika iyo xidhiidhka Cosmaaniyiinta

Xagga Geeska Afrika, Cosmaaniyiintu waxay soo gaadheen xeebaha Badda Cas qarnigii 16-aad. Sanadkii 1557 waxaa la aasaasay Eyaletka Xabash (Habesh Eyalet), Özdemir Bashana wuxuu qabsaday Seylac. Seylac iyo deegaanno ku xeeran waxay muddo hoos yimaadeen maamul Cosmaani ah, ka dibna waxay u gudbeen Masar (Khedivate) qarnigii 19-aad. Xidhiidhkani wuxuu ahaa mid ganacsi iyo istaraatiiji ah oo ka badan mid maamul toos ah; awoodda Istanbul ee xeebaha Soomaalida waxay ahayd mid liicaysa oo aan joogto ahayn.

Kala-tagga xilka: 1922 iyo 1924

Ka dib guuldarradii Dagaalkii Koowaad ee Adduunka iyo dagaalkii xoraynta Turkiga, Golaha Qaranka Weyn ee Ankara wuxuu 1 Nofembar 1922 tirtiray suldaannimada, wuxuuna sidaas ku dhammeeyay boqortooyadii Cosmaaniya. Laakiin xilka khilaafada waa la sii hayay: Golaha ayaa Nofembar 1922 u doortay Cabdulmajiid II khaliif, isagoo aan awood siyaasadeed lahayn. Muddo yar ka dib, 3 Maarso 1924, isla Golaha ayaa khilaafada gebi ahaanba tirtiray, maalintii ku xigtayna Cabdulmajiid waa la masaafuriyay. Wuxuu ku dhintay Paris 23 Agoosto 1944.

Falcelinta caalamka Islaamka

Hindiya, dhaqdhaqaaqa Khilaafada (Khilafat Movement, 1919–1924) wuxuu isku dayay in la difaaco boqortooyada Cosmaaniya iyo xilka khaliifka ka dib dagaalka. Dhaqdhaqaaqu wuxuu helay taageero balaadhan, laakiin wuu dhammaaday markii xilka la tirtiray 1924. Masar, Maayo 1926, culimo Muslim ah ayaa Qaahira ku yeeshay shir khilaafadda ku saabsan; Boqor Fuad I ayaa la tixgeliyay laakiin shirku khaliif ma dooran. Sanadkii 1925, culimadii Al-Azhar ee Cali Cabdiraaziq wuxuu daabacay buug uu ku dooday in khilaafadu tahay hay'ad taariikhi ah oo aan diinta ku qasbanayn — dood xoog leh ayaa ka dhalatay, xilkiisiina waa laga qaaday.