Khilaafada Islaamka (Carabi: خلافة) waa nidaam xukun oo dhistay bulshada Muslimiinta ka dib geeridii Nabi Muxammad sanadkii 632. Madaxa nidaamkan waxaa la yidhaahdaa khaliif — erayga Carabiga ah ee khalīfa oo macnihiisu yahay "ku-xigeen" ama "ku-simaha". Khaliifku ma ahayn nebi, balse wuxuu qaaday hawlaha maamul, ciidan iyo garsoor ee horey u hayay Nabiga.

Muddo ku dhow saddex iyo toban qarni, magaca khilaafada waxaa isticmaalay dawlado kala duwan oo isku beddelay: Raashidiinta, Umawiyiinta, Cabbaasiyiinta, Faadimiyiinta, Umawiyiintii Qurdubo iyo ugu dambayn Cusmaaniyiinta. Awoodda dhabta ah ee khaliifka way isbeddeshay: waqtiyada qaar wuxuu ahaa taliye dhab ah, waqtiyo kalena wuxuu ahaa astaan sharci-siin oo boqortooyooyin kale u shaqeeyaan. Nidaamku wuxuu si rasmi ah u dhammaaday 3 Maarso 1924, markii Golaha Qaranka Weyn ee Turkiga baabi'iyay.

Erayga iyo macnaha ay ku kala aragti duwan yihiin

Erayga khaliif wuxuu ka yimid xididka Carabiga ah ee "kh-l-f" oo tilmaamaya qof qof kale beddelay. Xagga fiqiga iyo taariikhda, khilaafadu waxay ka koobnayd laba shay: hoggaan siyaasadeed iyo mas'uuliyad ah in shareecada la fuliyo. Su'aasha ah cidda xaq u leh jagada ayaa noqotay khilaaf aasaasi ah oo ka dhex jira Muslimiinta: dadka Sunniga ah waxay aqbaleen doorashada afartii khaliif ee ugu horreeyay, halka Shiicadu ay aaminsan yihiin in hoggaanku uu u sugnaa Cali ibn Abi Taalib iyo faracii Nabiga.

Khulafada Raashidiinta (632–661)

Afarta khaliif ee ugu horreeyay — Abu Bakar (632–634), Cumar ibn al-Khaddaab (634–644), Cusmaan ibn Cafaan (644–656) iyo Cali ibn Abi Taalib (656–661) — waxaa dhaqanka Sunniga lagu magacaabaa Khulafada Raashidiinta, oo micnaheedu yahay kuwa hanuunsan. Xarunta bilowga waxay ahayd Madiina, kadibna Kuufa xilligii Cali. Muddadan ayaa lagu qabsaday dhulal ballaadhan oo ay ka mid ahaayeen Faaris iyo qaybo ka mid ah dhulalkii Bisaantiga. Dhammaadka xilligan waxaa calaamad u ah dagaallo sokeeye iyo dilalka khaliifyadii Cusmaan iyo Cali.

Ka beddelashada nidaam dhaxal ah: Umawiyiin iyo Cabbaasiyiin

Ka dib dilkii Cali, Mucaawiya ibn Abi Sufyaan — oo ahaa taliyihii Shaam — ayaa xukunka qabsaday wuxuuna khilaafada u rogay xafiis dhaxal ah, taasoo aasaastay boqortooyadii Umawiyiinta oo xaruntoodu ahayd Dimishiq. Sanadkii 750-kii waxaa Umawiyiinta ka talin galay Cabbaasiyiinta oo caasimadda u dhigtay Baqdaad. Qarniyada dambe, awoodda Cabbaasiyiinta way yaraatay, khaliifkuna wuxuu badanaa noqday astaan sharci-siin oo boqortooyooyinka maxalliga ah ay magaciisa ku xukumaan.

Khilaafado is-tartamaya

Fikradda ah in hal khaliif oo keliya jiro dhab ahaan lama ilaalin. Qarnigii tobnaad waxaa yimid ugu yaraan saddex sheegasho oo isku mar socda: Cabbaasiyiinta Baqdaad, Faadimiyiinta Shiicada Ismaaciiliga ah oo bilowday 909 kuna fadhiyay Waqooyiga Afrika iyo Masar, iyo Umawiyiintii Qurdubo ee Andalus. Tani waxay muujinaysaa in khilaafadu ahayd hay'ad la iska tartamo, ee aan ahayn xarun keliya oo aan la murmin.

Cusmaaniyiinta iyo baabi'inta 1924

Suldaannada Cusmaaniyiinta waxay isticmaaleen magaca khaliif, gaar ahaan qarniyadii dambe markii ay doonayeen inay hoggaan diimeed ku yeeshaan Muslimiinta ka baxsan xuduudkooda. Ka dib Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, Mustafa Kemal wuxuu ku dhawaaqay Jamhuuriyadda Turkiga 29 Oktoobar 1923; 3 Maarso 1924-na Golaha Qaranka Weyn wuxuu baabi'iyay khilaafada, khaliifkii ugu dambeeyay Cabdulmajiid II-na waa la eryay. Halkaas ayaa ku dhammaatay nidaam si isdaba-joog ah loo isticmaalay muddo ku dhow 1,292 sano.

Ka hor baabi'inta, Muslimiinta Hindiya waxay wadeen dhaqdhaqaaqa Khilaafada (Khilafat Movement, 1919–1924), oo ujeeddadiisu ahayd in dawladda Ingiriiska lagu cadaadiyo inay ilaaliso maqaamka suldaanka Cusmaaniga ah ee khaliifka. Dhaqdhaqaaqu wuxuu isku xidhay dood diimeed iyo halgan gumaysi-diid, wuuna hoos u dhacay markii Ankara go'aankeeda gaadhay.

Doodda casriga ah

Tan iyo 1924, ma jirin hay'ad khilaafo ah oo aqoonsi ballaaran ka hesha Muslimiinta guud ahaan. Kooxo iyo ururo kala duwan ayaa soo jeediyay soo celinta nidaamka, iyagoo ku doodaya inuu yahay waajib shareeco. Culimo iyo aqoonyahanno kale waxay ku dooda in khilaafadu ahayd qaab taariikhi ah oo ku xidhnaa duruufo gaar ah, ee aan ahayn amar diimeed oo aan beddelmi karin. Doodda waxay weli qayb ka tahay hadalka siyaasadda Islaamiga ah.

Hubanti la'aanTaariikhaha qaarkood — sida sanadka saxda ah ee sheegashada khilaafada ee Qurdubo iyo goorta ay Cusmaaniyiintu si rasmi ah u qaateen ciwaanka khaliifka — way kala duwan yihiin ilo kala duwan. Sidoo kale, sheegashooyinka khilaafada ee qarniga 21-aad ma aha wax lagu daray ilaha aan halkan ku tixraacay, sidaas darteed si guud ayaa loogu soo qaatay. Tirada 1,292 sano waa xisaab fudud oo u dhaxaysa 632 iyo 1924, mana muujinayso in nidaamku si isku mid ah u jiray muddadaas oo dhan.

XusuusinMagacyada Af-Soomaaliga ee la isticmaalo waxaa ka mid ah: Khulafo Raashidiin, Afarta Khulafo, Rashidiinta iyo Khilaafo. Erayga "khilaafo" halkan macnihiisu waa nidaamka xukunka, halka "khaliif" uu tilmaamayo qofka jagada haya.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Dhaqan-ilaalinta Islaamiga

Khilaafadu ma ahayn oo keliya hay'ad taariikhi ah oo qarniyo ka hor baaba'day; waxay ahayd astaanta midnimada ummadda Muslimka iyo dammaanadda in shareecada meel laga dhigo. Marka la yidhaahdo waa "qaab duruufo ku xidhan", waxaa la iska indhatiraa in fiqiga qarniyo badan uu ka hadlay imaamnimada, bay'ada iyo mas'uuliyadda hoggaanka ee ilaalinta diinta, nafta, maalka iyo caqliga. Aragtideenna, doodda kama socoto keliya dhinaca dawladnimada, waxay taabanaysaa awoodda culimada iyo booska shareecada ee nolosha bulshada. Baabi'intii 1924 waxay Muslimiinta ku beertay dareen madhnaan ah oo weli jira, sidaas awgeed dhaqdhaqaaqyo badan ayaa soo noolaysay hadalka soo celinta. Hase yeeshee, waa in la kala saaro hammiga shareecada iyo sheegashooyinka rabshadaha wata; qaab kasta oo hoggaan Islaami ah waa inuu ku salaysnaadaa cilmi, shuuro iyo cadaalad, ee ma aha ku qasab.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka akhriyaa dhinaca dhaqanka shareecada, awoodda culimada iyo nidaamka bulsho ee Islaamiga. Wuxuu shaki ka qabaa in dastuurnimada cilmaaniga ah ay ku habboon tahay dhismaha bulshada Soomaaliyeed. Sharcinimada diimeed wuxuu u arkaa qayb lama huraan ah oo ka mid ah sharcinimada siyaasadeed.

Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka

Taariikhda khilaafada laftigeeda ayaa markhaati ka ah in aan la haynin nidaam diimeed oo cad oo aan la murmin: afartii khaliif ee ugu horreeyay laba waa la dilay, xilligii ka dambeeyayna wuxuu noqday xukun dhaxal ah oo qoysas gacanta ku hayaan, mararna saddex khaliif oo isku mar isku sheegaya. Taasi macnaheedu waa in xukunku had iyo jeer ahaa arrin siyaasadeed oo lagu tartamayo — ee aan ahayn amar Ilaahay soo dejiyay. Sidaa darteed doodda maanta ee soo celinta khilaafada waa in lala tijaabiyaa isku halbeeg: ma ilaalinaysaa xuquuqda shakhsiga, xorriyadda caqiidada iyo sinnaanta muwaadiniinta? Wixii xukun ah oo aan lahayn dastuur, kala-baxsi awoodeed iyo maxkamado madax-bannaan, wuxuu noqonayaa kaligii-taliye cusub oo shaadh diimeed xidhan. Sharcigu waa inuu ka sarreeyo qofka, ha noqdo khaliif ama madaxweyne.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa dhinaca xuquuqda shakhsiga, dheellitirka dastuuriga iyo xukunka sharciga. Matalaadda qabiilka iyo awoodda diimeed wuxuu u arkaa dhibaato dhinaca nidaamka xuquuqda. Heerarka xuquuqul insaanka caalamiga ah wuxuu ka sarreysiiyaa sharcinimada gudaha.

Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika

jihayn: TR

Go'aankii 3 Maarso 1924 waa mid Turkiga lagu weeraro marar badan, laakiin waa in la fahmo xaaladdiisa: dal ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, dhulkiisana gumaysi lala qaybsan doonay, ayaa dooray inuu dhiso qaran cusub oo hay'ado casri ah leh. Ankara kama tegin Muslimiinta; waxay ka tagtay ciwaan aan awood dhab ah lahayn oo laga dhigay qalab siyaasadeed. Taariikhdu waxay tustay in Turkigu markii uu is-taagay uu ku laabtay Ummadda Islaamka si kale — iskaashi waxbarasho, caafimaad, ganacsi iyo tababar ciidan, sida ka muuqata xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya. Aragtideenna, hoggaanka Ummadda ma soo noqonayo iyadoo la soo celiyo ciwaan qarniyo hore; wuxuu ku soo noqonayaa dawlado xoog leh oo iskaashada. Muqdisho iyo Ankara, waa tusaale nool oo taas caddaynaya.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.

Ilaha

CCaliph — New World Encyclopedia
BCaliphate | History, Empire, Meaning, & Definition — Encyclopaedia Britannica
BAbdülmecid II | Reformer, Last Sultan, Caliph — Encyclopaedia Britannica
CIslamic Caliphates — World History Encyclopedia
CRashidun Caliphate — Wikipedia
BThe Umayyad and Abbasid Empires (World Civilizations I) — Lumen Learning / SUNY
DMoorish sites in Córdoba (Caliphate of Córdoba background) — Anywhere We Roam
Il socdaal-sheeko ah, ma aha il taariikhi oo dhinaca akadeemiga ah la hubiyay.
CFatimid navy — Wikipedia
CAbolition of the Caliphate — Wikipedia
BA century without a caliph — Martin Kramer
Qoraa cilmi-baadhe ah oo si gaar ah u eegaya taariikhda siyaasadda Bariga Dhexe.
BKhilafat Movement — 1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War
BKhilafat Movement — Oxford Reference
CThe Caliph (interactive) — Al Jazeerajihayn: QA

Qeybaha:735 eray · 13 ilo · 3 aragtiyo kala duwan