Khuraasaan

Khuraasaan (Carabi: خراسان) waa magac gobol taariikhi ah oo ku yaal bariga dhulweynaha Faaris. Ereyga wuxuu ka soo jeedaa Faarisi hore, oo macnihiisu yahay "meesha qorraxdu ka soo baxdo" ama "dhulka bariga". Xilliyada qadiimiga ah, magacu wuxuu ka ballaadhnaa gobolka maanta Iiraan ku yaal ee la yiraahdo Khorasan: wuxuu ku jiray qaybo ka mid ah waqooyiga iyo galbeedka Afgaanistaan, koonfurta Turkmenistan, iyo qaybo ka mid ah Uzbekistan iyo Tajikistan.

Sababtoo ah wuxuu ku yaal jidadka ganacsiga ee isku xiray Aasiya Dhexe, Hindiya iyo Bariga Dhexe, Khuraasaan wuxuu noqday xarun ganacsi, aqoon iyo diin muddo qarniyo badan. Magaalooyinka waaweyn ee taariikhiga ah waxaa ka mid ahaa Nishapur, Merv, Herat iyo Balkh — kuwaas oo hadda ku kala yaal Iiraan, Turkmenistan iyo Afgaanistaan.

Juqraafi iyo xuduud

Khuraasaan xuduudihiisa waligood ma ahayn kuwo go'an; waxay ku beddelmeen awoodda dawladaha xilli kasta talada hayey. Guud ahaan wuxuu ka bilaabmaa bariga saxaraha Dasht-e Kavir ee Iiraan, kuna dhammaadaa webiga Amu Darya (Oxus) ee waqooyi-bari. Dhulkiisu waa isku dar buuro, banaanka qalalan iyo dooxooyin biyo leh oo beeraha lagu qabto, gaar ahaan agagaarka webiyada Murghab iyo Hari Rud. Si loo kala saaro gobolka yar ee maanta ee Iiraan, qorayaasha badanaa isticmaalaan ereyga "Khuraasaanka Weyn".

Taariikh

Ka hor Islaamka, Khuraasaan wuxuu qayb ka ahaa boqortooyooyinka Akhamaniyiinta, Parthiyiinta iyo Saasaaniyiinta, waxaana ku baahsanaa diinta Zoroastriyaanka, iyo sidoo kale Budhiismo iyo Masiixiyad qaybo ka mid ah. Qarnigii toddobaad, ciidamada Muslimiinta ee Khaliifnimada waxay gobolka la wareegeen kadib burburka dawladda Saasaaniyiinta. Khuraasaan markaas ka dib wuxuu noqday goob muhiim ah oo siyaasadda Islaamka ah: bilowgii kacdoonka Cabaasiyiinta ee qarnigii siddeedaad waxaa laga soo qaaday gobolkan, kaas oo horseeday burburka Umawiyiinta.

Qarniyada ku xigay, Khuraasaan wuxuu maray dawlado is-beddelaya: Taahiriyiin, Saamaaniyiin, Ghaznawiyiin, Seljuuqiyiin iyo Khwarazm. Qarnigii saddex iyo tobnaad, weerarrada Mongoliyiinta waxay burburiyeen magaalooyin waaweyn sida Merv iyo Nishapur, dadka badan ayaa la laayay, nidaamyada biyo-mareenka ah ayaa baabbeen. Dabadeed, xilliga Timuuriyiinta, Herat waxay noqotay xarun maamul iyo farshaxan. Laga bilaabo qarnigii lix iyo tobnaad, Safawiyiinta Iiraan iyo dawladaha Aasiya Dhexe waxay ku loollameen gobolka, ilaa xuduudaha casriga ah lagu kala qaybiyay qarniyadii sagaal iyo tobnaad iyo labaatanaad.

Dhaqan iyo aqoon

Khuraasaan wuxuu door weyn ka qaatay soo nooleynta luqadda Faarisi ee cusub (Faarisi Dari) kadib Islaamka; suugaanta Faarisi qaar ka mid ah aasaaskeeda halkaas ayay ka bilaabantay. Culimo iyo qorayaal caan ah oo gobolka lala xiriiriyo waxaa ka mid ah Firdowsi (oo Tuus ka soo jeeday) iyo Cumar Khayyaam (Nishapur). Sidoo kale wuxuu ahaa goob ay ka soo baxeen aqoonyahanno xadiis, falsafad iyo xisaab, iyo isu-imaatinka dhaqamada Faarisiga, Turkiga iyo Carabiga. Farshaxanka dhismaha Timuuriyiinta ee Herat iyo masjidyada gobolka wali waa astaamo la taaban karo.