Kiilogaraam

Kiilogaraam (calaamaddiisa: kg) waa halbeegga aasaasiga ah ee miisaanka (mass) ee Nidaamka Caalamiga ah ee Halbeegyada, oo loo soo gaabiyo SI. Waa halbeegga caalamka ugu badan loo isticmaalo marka la cabbiro culeyska walxaha, ganacsiga, warshadaha iyo cilmi-baarista.

Hal kiilogaraam waxaa u dhiganta kun garaam (1 kg = 1000 g). Iyada oo ay tahay halbeeg aasaasi, kiilogaraam waa mid ka duwan halbeegyada kale ee SI, maxaa yeelay magaciisa wuxuu ku jiraa horgale (kilo-) macnihiisu yahay kun.

Taariikhda qeexitaanka

Markii hore, dabayaaqadii qarnigii 18-aad, kiilogaraam wuxuu ku xidhnaa miisaanka biyaha: culeyska hal litir biyo oo heer kulaylkoodu u dhow yahay heerka ay biyaha ugu cufan yihiin. Ka dib waxaa loo beddelay qeexid ku salaysan qalab dhab ah: silsilad birood ah oo si dhow loo ilaaliyo.

In muddo ah, kiilogaraam wuxuu ku qeexnaa culeyska walax gaar ah oo la yidhaahdo Tusaalaha Caalamiga ah ee Kiilogaraamka, oo laga sameeyay isku-dhaf bir ah oo platinum iyo iridium ah, kuna yaal xarunta halbeegyada caalamiga ah ee Faransiiska. Nuqullo ka mid ah waxaa loo qaybiyey waddamo badan. Dhibaatada ugu weyni waxay ahayd in culeyska qalabkaas laga yaabo inuu si yar isbeddelo mudo dheer, taasoo ka dhigaysa halbeegga mid ku xidhan walax hal ah.

Qeexitaanka casriga ah

Sannadkii 2019, waxaa la ansixiyay qeexid cusub oo aan ku tiirsanayn qalab dhab ah. Halkii, kiilogaraam waxaa lagu qeexay iyada oo la adeegsanayo joogtayaal dabiiciga ah (physical constants), gaar ahaan joogtada Planck, oo qiimaheeda si buuxda loo go'aamiyay. Sidoo kale waxaa la isticmaalaa qeexitaannada ilbiriqsiga iyo mitirka. Natiijadu waxay tahay in cid kasta oo leh qalab habboon ay awoodo inay dib u soo saarto halbeegga, iyada oo aan loo baahnayn nuqul bir ah.

Isticmaal iyo halbeegyo la xidhiidha

Kiilogaraam waa saldhigga halbeegyo kale badan: tan mitirka (1000 kg), garaamka, iyo miligaraamka. Sidoo kale wuxuu ku jira qeexitaanka xoogga (newton) iyo tamarta (joule). Waddamo qaar, gaar ahaan Mareykanka, weli waxaa caan ku ah halbeegyada rodolka (pound) ee ganacsiga maalinlaha ah, laakiin cabbiraadaha rasmiga ah ee sayniska waxay ku salaysan yihiin kiilogaraamka.