Kimisteri

Kimisteri (waxaa sidoo kale loo yaqaan kemistari ama kimistari; Ingiriisi: chemistry) waa cilmiga sayniska dabiiciga ah ee baaraya walaxda (matter) — waxa ay ka samaysan tahay, sifooyinkeeda, iyo isbeddellada ay maraan marka walxuhu is-falgaliyaan. Waxay ku salaysan tahay atamka iyo dhismayaasha ka kooban atamka sida molekuulaha iyo kristaalada.

Kimisterigu wuxuu buuxiyaa meel u dhexeysa fiisigiska iyo bayoolajiga. Fiisigisku wuxuu eegaa xeerarka guud ee tamarta iyo walaxda, halka kimisterigu diirada saaro sida atamku isugu xidhmaan oo ay u samaystaan walxo cusub. Bayoolajiguna wuxuu isticmaalaa natiijooyinka kimisteriga si uu u fahmo howlaha noolaha.

Fikradaha aasaasiga ah

Atamku waa qaybta ugu yar ee curiye (element) sifooyinkiisa haysata. Wuxuu ka kooban yahay xudun (nucleus) ay ku jiraan protoon iyo neutroon, iyo elektaroono ku wareegsan. Tirada protoonnada ayaa go'aamisa nooca curiyaha. Curiyayaasha waxaa lagu habeeyaa shaxda xilliyeed (periodic table), oo curiyayaasha safaf iyo tiirar ku kala qaybisa sida sifooyinkoodu isugu ekaadaan.

Xidhmooyinka kimikaadka (chemical bonds) ayaa atamka isku haya. Waxaa jira noocyo dhowr ah: xidhmada ionic-ga ah oo elektaroon laga wareejiyo atam mid kale, xidhmada covalent-ka ah oo elektaroon la wadaago, iyo xidhmada birta. Falcelinta kimikaadku (chemical reaction) waa hab xidhmooyin la jebiyo oo kuwo cusub la sameeyo, iyada oo tirada atamku sii jirto.

Qaybaha waaweyn

Kimisteriga waxaa dhaqan ahaan loo kala qaybiyaa: kimisteri organic ah oo baara walxaha kaarboonka ku salaysan; kimisteri inorganic ah oo eega curiyayaasha kale iyo xeryahooda; kimisteri jireed (physical chemistry) oo isticmaala xisaabta iyo fiisigiska si loo sharraxo falcelinta iyo tamarta; kimisteri falanqayneed (analytical chemistry) oo lagu qiyaaso oo lagu aqoonsado waxa muunad ku jira; iyo bayokimisteri oo baara falcelinta ka dhacda jidhka noolaha.

Taariikh

Xididdada kimisterigu waxay ka soo jeedaan alkimiya (alchemy), oo ahayd hab-baadhis dhex maray dhaqamada Masaarida hore, Giriigga, iyo dunida Islaamka. Culimo ay ka mid yihiin Jaabir bin Xayyaan waxay horumariyeen habab tijaabo sida saafaynta iyo kariska. Qarniyadii 17-aad ilaa 18-aad, tijaabooyin miisaan ku salaysan — gaar ahaan shaqada Antoine Lavoisier ee ku saabsan ilaalinta cufka iyo doorka ogsijiinta — ayaa kimisteriga u beddeshay cilmi qaab-saynisyaqaan ah. Qarnigii 19-aad, John Dalton wuxuu soo bandhigay aragti atam ah, Dmitri Mendeleev-na wuxuu diyaariyay shaxda xilliyeed.

Isticmaal

Kimisterigu wuxuu saldhig u yahay warshadaha daawooyinka, bacriminta beeraha, shidaalka, birta, iyo walxaha cusub sida balaastigga. Waxa kale oo loo isticmaalaa baaritaanka deegaanka, cunto-badbaadada, iyo tignoolajiyada tamarta sida baytariyada. Isla mar ahaantaana, waxay keentay caqabado la xidhiidha sunta kimikaadka iyo wasakhaynta, taas oo sababtay in la sameeyo xeerar maamul oo caalami ah.