Kirgistan

Kirgistan (magaca rasmi: Jamhuuriyadda Kirgiisiya; Af-Carabi: قرغيزستان) waa dal aan badweyn ku xidhnayn oo ku yaal bartamaha Aasiya. Caasimaddiisa iyo magaaladiisa ugu weyn waa Bishkek. Wuxuu xuduud la wadaagaa Kazakhstan (waqooyi), Shiinaha (bari), Tajikistan (koonfur) iyo Uzbekistan (galbeed). In ka badan saddex meelood laba dhulka waa buuro, gaar ahaan silsiladda Tian Shan, taas oo saameysa qaybinta dadka, beeraha iyo isku-xidhka gaadiidka.

Dadweynaha waxaa lagu qiyaasay ku dhawaad 7.2 milyan sanadkii 2024, sida ku cad tirakoobka horumarka Bankiga Adduunka. Da'da dhexe waa mid hooseysa, ku dhawaad 25 sano, taas oo micnaheeda ah in shaqo-raadinta dhallinyarada ay tahay arrin dhaqaale muhiim ah.

Taariikh iyo madax-bannaani

Kirgistan wuxuu qayb ka ahaa Midowga Soofiyeeti (Kirghiz SSR) ilaa burburkiisa, waxaana madax-bannaanida ku dhawaaqay 31 Agoosto 1991. Muddadii ka dambeysay, nidaamka siyaasadda waxaa lagu tilmaamay isbeddello xoog leh: madaxweynayaal laba jeer xilka waa laga tuuray kacdoono dadweyne (2005 iyo 2010), halka 2020 mudaharaadyo ka dhashay doorasho baarlamaan lagu muransan yahay ay keeneen isbeddel kale oo hoggaan.

Sanadkii Janaayo 2021, Sadyr Japarov wuxuu ku guuleystay doorasho madaxweyne degdeg ah oo lagu qiyaasay 79% codadka, iyadoo ka-qaybgalka codbixiyaha hooseeyay. Isla mar ahaantaana, aftidii la qabtay waxaa cod-bixiyayaal badan ku taageeray in dalka lagu soo celiyo nidaam madaxweyne-xoog leh. Dastuur cusub oo Abriil 2021 lagu ansixiyay aftida labaad wuxuu awoodo badan ka wareejiyay baarlamaanka una guuriyay madaxweynaha, waxaana tirada xildhibaannada laga dhimay 120 ilaa 90. Guddiga Venice ee Golaha Yurub wuxuu horay su'aal ka keenay habraaca iyo sharci-yaqaannimada isbeddellada.

Dhaqaale

Dhaqaalaha Kirgistan wuxuu ku tiirsan yahay saddex tiir: lacagta u soo dirta shaqaalaha ka shaqeeya dibadda (badi Ruushka), dahabka la soo saaro, iyo ganacsiga dhoofinta-dib-u-dhoofinta ee alaabta Shiinaha. Lacagta qurbo-joogta ah waxay sanado badan gaadhay heerar sarreeya marka loo eego wax-soo-saarka guud ee gudaha (GDP); 2021 waxaa lagu qiyaasay in ay ku dhawaad 33% GDP ahayd. Dagaalka Ruushka iyo Ukraine wuxuu hoos u dhigay lacagtaas muddo, kadibna waxay soo kabatay.

Bankiga Adduunka wuxuu xusay in dhoofinta alaabta iyo adeegyada ay kor u kacday 3.6 bilyan doollar (2022) ilaa 5.4 bilyan doollar (2023), iyadoo koritaanka GDP ay hoggaaminayeen dhismaha iyo ganacsiga. Hase yeeshee saboolnimada ayaa weli sarreysa, sicir-bararkii labo-god ee 2021–2022 ayaa kordhiyay tirada dadka hoos yimaada xadka saboolnimada qaranka. IMF wuxuu qiyaasay in koritaanka dhexe-muddada ah uu ku dhow yahay 4% sannadkii. Xisaabaadka dibadda ee dalka waxaa ku jira 'khaladaad iyo dhaafitaan' aad u waaweyn, taas oo tilmaamaysa ganacsi aan la duubin.

Arrimo gudaha iyo dibadda

Arrimaha ugu muhiimsan waxaa ka mid ah: maareynta biyaha iyo korontada laga soo saaro webiyaasha (dalka wuxuu leeyahay awood dhalinta korontada biyaha, laakiin dhaqdhaqaaqa xilliyeed wuxuu dhaliyaa yaraan koronto xilliga qabowga); xadka la Tajikistan iyo Uzbekistan ee muddo dheer khilaaf ka taagnaa, oo colaado xuduudeed ba'an lagu arkay sannadihii 2021 iyo 2022; iyo xidhiidhka Ruushka iyo Shiinaha, oo labaduba yihiin lammaane ganacsi iyo maalgashi. Xorriyadda warbaahinta iyo xayiraadda ku imanaysa saxafiyiinta iyo hay'adaha aan dawli ahayn waxay sannadihii dambe noqdeen mowduuc dood.