Kiribtoon
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
154 luqadood
Kiribtoon (Krypton) waa curiye kiimikaad ah oo calaamaddiisu tahay Kr, tirada atamigana ay tahay 36. Wuxuu ka tirsan yahay gaasaska loo yaqaan 'noble gases' — kooxda curiyeyaasha aan si fudud isugu darsamin curiyeyaasha kale, sababtoo ah wareegga koronkoodu wuu buuxsan yahay. Xaaladaha caadiga ah wuxuu yahay gaas aan midab lahayn, aan ur lahayn, aan sunna ahayn.
Kiribtoon aad ayuu ugu yar yahay hawada dhulka; wuxuu ka mid yahay qaybaha ugu yar ee hawada oo lagu qiyaaso qayb yar oo kaliya milyan kasta. Sidaas darteed waxaa inta badan laga soo saaraa marka hawada la qaboojiyo oo la kala saaro (fractional distillation of liquid air), taasoo ka dhigaysa mid qaali ah marka la barbardhigo naytarojiin ama oksijiin.
Sifooyinka kiimikada iyo fiisigiska
Kiribtoon wuxuu leeyahay heerkul aad u hooseeya oo uu ku dareero kuna barafoobo, sida gaasaska kale ee culus ee kooxdiisa. In kasta oo loo yaqaanno gaas 'firfircooni la'aan' leh, haddana xaaladaha gaarka ah waxaa la sameyn karaa xeryo uu kiribtoon la sameeyo fluorine, tusaale ahaan kiribtoon difluoride. Tani waxay muujinaysaa in gaasaska culus ee kooxdan aysan gebi ahaanba ahayn kuwo aan falcelin.
Isotoobyada
Kiribtoon dabiici ah wuxuu ka kooban yahay dhowr isotoob oo deggan. Waxaa jira sidoo kale isotoobyo shucaac leh, oo qaarkood ka soo baxa falcelinta nuclear-ka; tusaale ahaan krypton-85 waxaa lagu arkaa hawada iyadoo laga soo daayo warshadaha dib-u-habeynta shidaalka nuclear-ka, waxaana loo isticmaalaa calaamad lagu ogaado hawlaha noocaas ah.
Isticmaalka
Kiribtoon waxaa badanaa lagu shubaa nalalka. Waxaa loo isticmaalaa nalalka fluorescent-ka iyo kuwa gaarka ah ee iftiin xoog leh bixiya, sida nalalka garoomada diyaaradaha. Marka koronto laga dhex marsiiyo, wuxuu bixiyaa iftiin midabkiisu u dhexeeyo cad iyo mid buluug-cagaaran. Waxaa sidoo kale loo isticmaalaa laysarrada qaarkood (tusaale ahaan krypton fluoride laser) iyo daaqadaha laba-lakab ah si loo yareeyo kulka baxa.
Taariikhda helitaanka
Kiribtoon waxaa la ogaaday dabayaaqadii qarnigii 19-aad, iyadoo la baaraya hadhaaga ka hara marka hawada dareeraha ah la uumi-baxsho. Magaca wuxuu ka soo jeedaa erey Giriig ah oo micnihiisu yahay 'qarsoon', taas oo tilmaamaysa sida uu u yaraa oo aan si fudud loo ogaan karin.