Kobernishiyaam

Kobernishiyaam (Copernicium, calaamad: Cn) waa curiye kiimiko ah oo lambarkiisa atamigu yahay 112. Waa curiye macmal ah — dabeecadda dhulka lagama helo, laakiin waxaa lagu abuuraa qalab lagu garaaco atamyada (particle accelerator). Waxa uu ka mid yahay curiyayaasha aadka u culus ee 'superheavy' loo yaqaan.

Magaca waxaa loo bixiyay xiddigiiste Nicolaus Copernicus. Sida curiyayaasha kale ee culus, atamyada Cn ee la sameeyo aad bay u tiro yar yihiin — dhawr atam oo keliya mar walba — waxayna si degdeg ah u burburaan (radioactive decay), taas oo adkaynaysa in si toos ah loo cabbiro sifooyinkiisa kiimikaad.

Helitaanka

Waxaa markii ugu horreysay la sameeyay xarunta cilmi-baarista fudud-culus ee GSI ee magaalada Darmstadt, Jarmalka, kooxna uu hoggaaminayay Sigurd Hofmann iyo Peter Armbruster oo la shaqaynayay Gottfried Münzenberg. Habka waa isku-dhac fiyuus ah (fusion): laydh atam culus ayaa lagu garaacaa bartilmaameed birta ah, waxaana ka dhasha atam cusub oo hal mar keliya la arko. Aqoonsiga rasmiga ah ee curiyaha iyo magaca waxaa mudo dheer ka dib ansixiyay IUPAC (Ururka Caalamiga ah ee Kiimikada Saafiga iyo Codsiga).

Sifooyinka

Jadwalka xilliyeed dhexdiisa, Cn wuxuu ku yaal koox 12, isla tiirka sink (Zn), kadhamiyam (Cd) iyo meerkuri (Hg). Saadaasha aasaasiga ah waxay tilmaamaysaa in uu si dabiici ah u leeyahay dabeecad meerkuri u eg. Hase yeeshee, saameynta xawaaraha korantada gudaha atamka ee aadka u culus (saameynta relativistic) waxaa laga filayaa inay beddesho habdhaqankiisa — cilmi-baarayaal qaar waxay soo jeediyeen inuu noqon karo mid aad u dabacsan oo si gaas ama bir aad u fudud u dhaqma. Tijaabooyin lagu sameeyay atam yar ayaa la isku dayay in lagu qiyaaso sida uu ugu dhegayo dusha sare ee dahabka.

Isotope-yada iyo isbeddelka

Dhammaan isotope-yada Cn waa kuwo shucaac-bixiya. Nolol-badhkoodu (half-life) wuxuu u dhexeeyaa jajab ilbiriqsi ilaa dhawr ilbiriqsi oo keliya isotope-yada ugu deggan. Habka burburka ugu badan waa sii-deynta walxaha alfa iyo mararka qaarkood kala jeexid ismaandhaaf ah (spontaneous fission). Sababtaas awgeed, Cn wax adeegsi ah oo ganacsi ama warshadeed ma laha; waxa uu u adeegaa oo keliya cilmi-baarista nafaqada nukliyeerka iyo baarista xuduudaha jadwalka xilliyeed.