Koon (Ingiriisi: Universe) waa wadarta wax kasta oo jira: walaxda (matter), tamarta, meel-bannaanka (space) iyo waqtiga, iyo sharciyada fiisigiska ee ku shaqeeya. Wixii cirbixiyeenno awoodaan inay indho-indheeyaan waxaa la yiraahdaa "koonka la arki karo" (observable universe), maxaa yeelay iftiinku wakhti buu u qaadaa inuu na soo gaaro, sidaas darteed wax ka fog oo iftiinkiisu weli na soo gaarin ma la ilaalin karo.

Aragtida ugu caansan ee sharraxaysa horumarka koonka waa moodalka Big Bang: koonku waxaa uu ka bilaabmay xaalad aad u kulul oo aad u cufan, kadibna wuu ballaadhay oo qaboobay. Ballaarintan waxaa lagu qiyaasaa isbeddelka dhererka mowjadaha iftiinka ee galaxiyada fog (redshift), taas oo muujisa in galaxiyada inta badan innaga fogaanayaan.

Qaab-dhismeedka

Walaxda la arki karto waxay isugu urursan tahay xiddigo, xiddigo waxayna sameeyaan galaxiyo. Galaxiyaduna waxay ka sameeyaan koox-koox iyo koox-waaweyn (clusters iyo superclusters), kuwaas oo ku xiran xargo iyo shabag ballaaran, iyadoo dhexdooda ay yaalliin meelo bannaan oo aad u madhan. Nidaamka Qorraxda, oo Dhulku ku jiro, wuxuu qayb ka yahay galaxiga Jidka Caanaha (Milky Way).

Waxa ka kooban yahay

Sida qiyaasaha cosmology-ga casriga ah, walaxda caadiga ah — tan ka sameysan atam-yada — waxay ka dhigan tahay qayb yar oo wadarta koonka. Inta badan waxaa loo qaybiyaa walax madow (dark matter), oo aan iftiin siideyn laakiin cuf-jiidasho leh, iyo tamar madow (dark energy), oo lala xiriiriyo dedejinta ballaarinta koonka. Labadan weli si buuxda lama fahmin.

Da'da iyo cabbirka

Cabbiraadaha shucaaca gadaal-ka-hadhay ee mikrowave-ka (cosmic microwave background) iyo qiyaasaha xawaaraha ballaarinta waxay muujiyaan in koonku da'diisu tahay ku dhawaad 13.8 bilyan sano. Cabbirka koonka la arki karo wuu ka weyn yahay wixii iftiinku ku soo safray, sababtoo ah meel-bannaanka laftiisu wuu ballaadhay inta iftiinku socday.

Hubanti la'aanTirooyinka la xiriira da'da, saamiga tamarta madow iyo walaxda madow waa qiyaaso ku salaysan moodallo; waxay isbeddelaan marka cabbiraado cusub la sameeyo. Su'aalaha ku saabsan waxa ka horreeyay Big Bang, ama in koonku yahay mid xadaysan iyo in kale, weli lama xallin.

Baaritaan iyo hab-raac

Cosmology-ga waxaa lagu baaraa telescope-yo dhulka iyo hawada ku yaal, kuwa qabta iftiin la arki karo, infrared, radio iyo raajo. Waxaa sidoo kale la isticmaalaa mowjadaha cuf-jiidashada (gravitational waves), iyo tijaabooyinka walxaha yaryar oo ka caawiya fahamka xaaladihii ugu hore. Natiijooyinka waxaa lala barbardhigaa moodallo xisaabeed si loo tijaabiyo aragtiyada.

Qeybaha:373 eray · 0 ilo